Tekst: Miles Surrey | Bloomberg Opinion

Artysta, który wyjeżdża w mediach społecznościowych, by wyzucić frustrację z odbioru swojej pracy, stał się w świecie rozrywki znanym rytuałem. Najnowsze odsłona przyszła w miniony weekend, kiedy filmowiec Taika Waititi zareagował na recenzje swojego najnowszego filmu, Klara i słońce, które okazały się najgorszymi w jego karierze. Film poniósł również porażkę w box office.

We wpisie na Instagramie Waititi opisał krytyków jako „smutne, zagubione dusze, które nie zdołały spełnić swoich marzeń o zostaniu artystami” i uznał ich za „nieistotnych” oraz „nieumiarkowanych z rzeczywistością”.

Ta teza ma historyczną rwawkę: krytycy stawali się później znanymi filmowcami — przede wszystkim François Truffaut, Jean-Luc Godard i Éric Rohmer z francuskiej nowej fali. Tymczasem jego wcześniejsze filmy również korzystały z pozytywnych recenzji. A choć we wpisie utrzymywał, że krytycy piszący o Klarze i słońcu to „ci sami ludzie, którzy nienawidzili Jojo Rabbit”, tamten film ma 81% na Rotten Tomatoes — co wskazuje, że bardziej koncentruje się na głosach odmiennych niż na konsensusie.

Odłóżmy te sprzeczności na bok: mniej oczywista ironia w ponarzekaniu Waititiego polega na tym, co ujawnia o trwałej wadze profesjonalnych krytyków mimo różnych wyzwań, przed którymi stoją. Kusi, by całkowicie bagatelizować znaczenie recenzji, ale gdyby osąd krytyków nie miał znaczenia, nie wywoływałby gniewnych wybuchów.

Artyści atakujący krytyków za negatywny odbiór ich pracy to częsty scenariusz. W 2019 roku Lizzo tweetowała, że krytycy, którzy sami nie tworzą muzyki, „powinni być bezrobotni”. Po negatywnych recenzjach Suicide Squad z 2016 roku aktorka Cara Delevingne na premierze filmu w Londynie określiła krytyków jako „naprawdę, naprawdę obrzydliwych”, argumentując, że film powstał dla fanów. Kampanie marketingowe czasem same przechodzą do ataku: po tym jak kryminalny dramat Gotti z 2018 roku został powszechnie skrytykowany, materiał promocyjny twierdził, że to krytycy „zamówili zamach”, a widzowie pokochali film — twierdzenie, któremu zaprzecza wynik publiczności Gotti na Rotten Tomatoes.

Powtarzającym się motywem tych ataków jest zarzut, że krytycy oderwali się od publiczności: po co pozytywne recenzje, skoro naprawdę liczy się to, co fani myślą o pracy artysty? Taka postawa jednak sama wydaje się oderwana od rzeczywistości. W październiku Economist zbadał ponad 10 000 recenzji filmowych z Metacritic obejmujących 20 lat, by ustalić, jak często krytycy i widzowie faktycznie się różnią. Dane pokazały, że krytycy i kinomani zazwyczaj są zgodni, a do 2025 roku ich oceny były bardziej zbieżne niż w jakimkolwiek momencie od 2005 roku.

W atakach na krytyków jest jednak ziarno prawdy: profesjonalne recenzje nie mają już takiego wpływu na to, co ludzie wybierają do obejrzenia. Według badania National Research Group z 2025 roku, przeprowadzonego we współpracy z Wrap, twórcy z YouTube i TikToka wyprzedzili profesjonalnych krytyków jako źródła najbardziej prawdopodobne, by zdecydować, czy widzowie pójdu do kina na film w weekend otwarcia. Dodatkowo badanie YouGov z 2026 roku wykazało, że zaledwie 18% mężczyzn i 14% kobiet konsultuje strony z recenzjami przy wyborze seriali, wobec 47% mężczyzn i 53% kobiet korzystających z mediów społecznościowych.

Ta sama dynamika widoczna jest w muzyce. Według badania Deloitte Digital Media Trends z 2024 roku 82% pokolenia Z i 70% millenialsów odkrywa nowych artystów i muzykę przez media społecznościowe lub serwisy z materiałami od użytkowników. Słowy Eda Sheerana: „Po co czytać recenzję? Posłuchaj.”

Upadek krytyki artystycznej w całej branży również zdjął swoje żniwo. W 2024 roku Condé Nast wchłonął Pitchfork do GQ, osłabiając wpływową twierdzę krytyki muzycznej. W ubiegłym roku Rolling Stone zwolnił Alana Sepinwalla, jednego z najbardziej znanych krytyków telewizyjnych w kraju. W miarę jak wydawnictwa mierzą się z malejącymi przychodami i zmieniającymi się nawykami odbiorców, etaty dla krytyków na pełen etat stały się rzadkie — co, jako autor piszący o kulturze, dotyka osobiście.

To realne wyzwania dla krytyków. Jednak ich autorytet kulturowy w branży nie osłabł wraz z nimi: rosnąca rzadkość niezależnych głosów krytycznych sprawiła, że ich rekomendacje stały się — paradoksalnie — cenniejsze dla studiów, sieci telewizyjnych i artystów.

Weźmy Drive My Car. Po zdobyciu głównych nagród New York Film Critics Circle, Los Angeles Film Critics Association i National Society for Film Critics został pierwszym japońskim filmem nominowanym do Oscara za najlepszy obraz — w 2022 roku. Choć krytycy nie są wyborcami Oscarów, trudno oddzielić przełomowy sukces filmu od fali krytycznego poparcia, która go poprzedziła. Tymczasem Joel Stillerman, były prezes AMC ds. oryginalnej produkcji i rozwoju, przypisał intensywne krytyczne entuzjazm pomoc w uzyskaniu przez serial technologiczny stacji, Halt and Catch Fire, przedłużenia na trzeci sezon w 2015 roku mimo niskiej oglądalności.

Krytyka muzyczna Pitchfork w szczególności potrafiła wywołać realne zmiany. W 2021 roku gitarzystka Yasmin Williams była niemal gotowa zakończyć karierę, gdy jej album, Urban Driftwood, otrzymał pozytywną recenzję na tym serwisie. Przyznała, że recenzja przyciągnęła większą uwagę do jej twórczości, a w 2024 roku powiedziała Associated Press, że muzycy martwią się o przyszłość Pitchfork ze względu na zaufanie, jakim serwis się cieszy.

Wydarzenia z influencerami i podcasty z wywiadami ze sławami mogą generować szum, ale nie są w stanie całkowicie zastąpić tego rodzaju walidacji. Niezależnie od medium artyści nie mogą dyktować osądu profesjonalnego krytyka — co czyni werdykty krytyków trudnymi do zignorowania i jeszcze trudniejszymi do zastąpienia.

— Bloomberg Opinion