Amsterdam pomógł położyć fundamenty pod nowoczesne finanse, a jego artyści należeli do pierwszych krytyków wyłaniającego się porządku. Gdy w 1720 roku w całej Europie pękały bańki spekulacyjne, amsterdamscy drukarze i satyrycy odpowiedzieli dziełem The Great Mirror of Folly — zbiorem rycin i sztuk teatralnych ujawniających nadmiary spekulacji finansowej.

Niemal trzy stulecia później to samo miasto stało się miejscem kolejnego eksperymentu monetarnego. David Chaum, kryptograf, którego prace nad anonimową komunikacją pomogły stworzyć podstawy ruchu cypherpunków, przyjechał do Amsterdamu w latach 80., aby pracować w CWI, holenderskim państwowym instytucie badań matematycznych i informatycznych. Około 1990 roku założył DigiCash, by rozwijać prywatną gotówkę elektroniczną. Firma zbankrutowała w 1998 roku, dekadę przed powstaniem bitcoina, ale do tego czasu marzenie o cyfrowym pieniądzu zdążyło już nabrać kształtu.

Dialog między sztuką a pieniędzmi powrócił w ubiegłym roku podczas Bitcoin Amsterdam, gdzie Bitcoin Museum \u0026 Art Gallery (BMAG) zaprezentowało The Waterworks of Money. Na rysunku holenderska artystka Carlijn Kingma, współpracując z dziennikarzem finansowym Thomasem Bollenem i badaczem Martijnem Jeroenem van der Lindenem, przedstawiła system monetarny jako rozległą sieć irygacyjną: niektóre obszary są zalewane płynnością, podczas gdy inne pozostają suche. Praca czyni złożony system finansowy zrozumiałym, ujawniając mechanizmy tworzenia, dystrybucji i koncentracji pieniądza.

Ta tradycja kwestionowania pieniędzy i ukazywania ich ukrytych wymiarów jest kontynuowana w pracach trojga europejskich artystów wystawiających podczas Bitcoin Amsterdam w listopadzie. Ich dzieła wpisują bitcoina w dłuższą europejską rozmowę o tym, kto kontroluje pieniądz, jak przedstawiana jest wartość i co staje się widoczne, gdy systemy finansowe zostają przełożone na obrazy i przedmioty. ZETRA, RYR i Cypherpunk Now czerpią z graffiti, politycznej grafiki, kultury hakerskiej i początków społeczności bitcoina, aby badać zmieniające się znaczenie pieniędzy.

Martin Fischer dołączył w 2003 roku do praskiego kolektywu artystycznego Ztohoven, znanego z umieszczenia fikcyjnego wybuchu nuklearnego w transmisji na żywo czeskiej telewizji. W 2014 roku kolektyw otworzył Paralelní Polis — hackerspace, którego kawiarnia przyjmowała wyłącznie bitcoina — a Fischer zaprojektował jego logo. Jak powiedział Aaronowi van Wirdumowi z Bitcoin Magazine w 2020 roku, pojawienie się rok później prasy do sitodruku skłoniło go do wykonania pierwszych grafik. Od 2020 roku pracuje pod nazwą Cypherpunk Now, tworząc wizualny zapis ewolucji kultury bitcoina.

RYR i ZETRA wywodzą się z niemieckiej sceny graffiti, ale podchodzą do pieniędzy z różnych stron. RYR wykorzystuje samą walutę jako materiał, wytwarzając papier ze zniszczonych banknotów, pigment z ich popiołu oraz betonowe granaty wypełnione pociętymi banknotami, które nazywa „artefaktami z przyszłości”. ZETRA, który zaczął malować na początku lat 90. i odkrył bitcoina w 2017 roku, bada, co można kupić za pieniądze. Jego obrazy TOMATOSOUP nawiązują do kultowych puszek z zupą Campbell Andy’ego Warhola, przedstawiając zmiany cen w dolarach i bitcoinie, natomiast THE BIP39 SERIES analizuje 2,048 słów używanych w frazach odzyskiwania portfeli bitcoinowych, w tym 1206/NOTE — współpracę z Polymerbit.

Bitcoin ukształtował praktykę tych artystów, ich źródła utrzymania i otaczające ich społeczności. Rosnąca akceptacja bitcoina przez banki, fundusze inwestycyjne i korporacje wywołała również trudne pytania o pierwotne ideały ruchu i kierunek, w którym zmierza jego kultura.

Tomatosoup: inflacja przedstawiona na puszce z zupą

BMAG: Andy Warhol uczynił z zupy Campbell ikonę kultury konsumpcyjnej, podnosząc zwykły towar do rangi sztuki. Seria TOMATOSOUP powraca do tego obrazu, ale wprowadza element, który Warhol w dużej mierze pozostawił poza kadrem: zmieniającą się wartość samego pieniądza. Jak powstał pomysł ponownego opracowania Campbell’s Soup Cans Warhola i czy widzowie od razu rozpoznają komentarz dotyczący inflacji?

ZETRA: Na naszych bitcoinowych osiach czasu na Twitterze często widzimy iPhone’y i domy, pokazujące, jak tanieją w przeliczeniu na BTC. Pomyślałem, że ciekawie byłoby sięgnąć zamiast tego po coś z historii sztuki, coś bardziej atrakcyjnego wizualnie, na przykład kultową puszkę z zupą Campbell’s Warhola.

W obrazie TOMATOSOUP wykorzystałem prawdziwe naklejki umieszczone na puszce, aby pokazać, jak cena zupy wzrosła w USD w ciągu ostatnich dekad, w porównaniu z niższymi cenami, których możemy oczekiwać w przeliczeniu na BTC w nadchodzących dekadach.

Bitcoinerzy patrzący na TOMATOSOUP zazwyczaj od razu rozumieją jego przekaz. Wiedzą, że są w lepszej sytuacji, gdy siła nabywcza pieniądza fiducjarnego nadal spada wskutek inflacji. Inni widzowie zwykle potrzebują krótkiego wyjaśnienia, a ja zawsze chętnie im je提供uję.

The BIP39 Series: 2,048 słów samodzielnego przechowywania

BMAG: W THE BIP39 SERIES wykorzystujesz 2,048 słów używanych do tworzenia fraz odzyskiwania portfeli bitcoinowych, zamieniając zwykłe słowa w dzieła o głębszym znaczeniu dla posiadaczy bitcoina. Jakie warstwy inspiracji stoją za tą serią i co mówią one o bitcoinie, języku oraz własności pieniędzy osobie niezaznajomionej z tymi pojęciami?

ZETRA: Każdy, kto przenosi swoje cenne saty do cold storage, spotyka 12 lub 24 z tych znaczących słów, często na początku swojej drogi jako nowy użytkownik bitcoina. Jak wspomniałem, istnieją 2,048 słowa w starannie opracowanej liście reprezentującej siłę samodzielnego przechowywania środków.

Zacząłem przechodzić przez te słowa jedno po drugim, wyobrażając sobie, jak każde z nich można zwizualizować w fizycznej formie: kluczowy obraz dla danego słowa, odpowiadający mu numer, styl i medium, które mógłbym wybrać. Istnieją miliony możliwości ożywienia tych słów poprzez sztukę bitcoinową.

1044/LIST było oczywistym wyborem na początek THE BIP39 SERIES. Naturalnie przedstawia wszystkie 2,048 słów w formie listy. Jako dziecko lat 80. musiałem wybrać 1638/SMILE jako drugi obraz: prawdziwą żółtą buźkę, z numerem 1638 w miejscu oczu. To wysokiej jakości druk artystyczny na Alu-Dibond, przykryty taflą szkła akrylowego o grubości 6 mm. Bardzo czysty.

Innym dziełem z serii jest 0388/CORN, ponownie będące oczywistym hołdem dla Warhola. THE BIP39 SERIES będzie projektem kontynuowanym przez wiele kolejnych lat.

Zniszczone banknoty i opowieść o pieniądzu

BMAG: Tniesz banknoty na papier i spalasz je, aby uzyskać pigment. Artyści od dawna przetwarzają walutę, by pytać, gdzie znajduje się jej wartość, ale twoja praca idzie krok dalej, czyniąc zniszczenie częścią procesu twórczego. Czy niszczenie pieniędzy w celu stworzenia dzieła, które ostatecznie może być warte znacznie więcej, nie jest sprzecznością?

RYR: Pieniądz jest zasadniczo systemem narracyjnym opartym na zbiorowej wierze i posłuszeństwie. Działa od setek lat, ponieważ wspólnie zgadzamy się co do historii, którą opowiada, i wartości, którą reprezentuje. Od zawsze fascynowała mnie ta idea, szczególnie to, jak zwykły banknot może nieść tak wiele znaczeń, autorytetu i postrzeganej wartości.

Szukałem innego sposobu opowiedzenia tej historii — zarówno koncepcyjnie, jak i fizycznie. W 2017 roku miałem w głowie tytuł wystawy: To Cut a Long Story Short. Podobała mi się jego zadziorność, zwłaszcza w kontekście pieniędzy i historii, które z nimi wiążemy. Cięcie banknotów stało się bardzo dosłowną interpretacją tego tytułu, ale otworzyło też przede mną zupełnie nowe medium artystyczne.

Ostatecznie nie niszczę po prostu pieniędzy. Biorę istniejącą historię, tnę ją na kawałki i wykorzystuję te kawałki do opowiedzenia nowej.

Relikty wojen walut fiducjarnych

BMAG: Twoje betonowe bronie są przedstawiane jako relikty przyszłości, w której wojny walut fiducjarnych już się zakończyły. Tymczasem bitcoin jest coraz częściej przechowywany za pośrednictwem tych samych instytucji finansowych, które miał omijać. Czy to zwycięstwo ruchu, czy instytucje po prostu wchłonęły alternatywę?

RYR: Myślę, że właśnie to czyni tę historię tak interesującą. Kiedy tworzyłem betonowe bronie, wyobrażałem sobie przyszłość, w której tradycyjny system finansowy stoczył już swoją walkę o przetrwanie. Bronie stały się skamieniałościami, archeologicznymi artefaktami konfliktu monetarnego, który przyszłym pokoleniom może być trudny do zrozumienia.

Moje betonowe bronie reprezentują przyszłość, w której ta walka należy już do historii. Czy bitcoin ostatecznie zwycięży, czy stanie się częścią systemu, któremu się przeciwstawił, dopiero się okaże.

Co tracimy, gdy pieniądz staje się niewidzialny

BMAG: Duża część twoich prac powstaje z fizycznych pozostałości pieniędzy, w czasie gdy waluta staje się coraz bardziej cyfrowa i niewidzialna. Czy uważasz, że ludzie tracą coś w swoim rozumieniu pieniędzy, gdy znikają one z codziennego fizycznego doświadczenia?

RYR: Myślę, że tracimy fizyczną więź z pieniędzmi, ale niekoniecznie ich rozumienie. Pieniądz zawsze był narracją opartą na zbiorowym zaufaniu — niezależnie od tego, czy był drukowany na papierze, czy przedstawiany liczbami na ekranie. Fascynuje mnie to, jak coś tak abstrakcyjnego jak wartość może zostać przedstawione za pomocą fizycznego przedmiotu.

Nie uważam, że sztuka musi być autentyczna lub całkowicie oryginalna. Niemal wszystko zostało już zrobione. Dla mnie sztuka jest cudownie ludzkim, niemal plebejskim sposobem wyrażania opinii i nadawania ideom fizycznego głosu.

Bitcoin prawdopodobnie przekształci się w znacznie szersze i coraz bardziej regulowane aktywo finansowe, ale mam nadzieję, że jego oddolna kultura i tożsamość artystyczna pozostaną widoczne. To coś, do czego moi koledzy i ja nadal będziemy się przyczyniać, zachowując ducha ruchu, który był kulturowy na długo przed tym, zanim stał się instytucjonalny.

Paralelní Polis: bitcoin jako pieniądz, nie spekulacja

BMAG: Paralelní Polis nie było tylko miejscem dyskusji o alternatywnych systemach monetarnych ani spotkań hakerów; jego kawiarnia należała do pierwszych, które przyjęły bitcoina jako pieniądz. Jak wyglądały początki Paralelní Polis i jakie masz doświadczenia ze sprzedażą dzieł sztuki za bitcoiny?

Martin Fischer: Paralelní Polis powstało w 2014 roku, podczas bessy. Zabawne jest to, że żaden z nas, założycieli, nie wiedział nawet, czym jest bessa. Nie postrzegaliśmy bitcoina jako czegoś, co mogłoby uczynić nas bogatymi. Widzieliśmy w nim pieniądz odporny na cenzurę i rozumieliśmy zmiany, jakie mógł przynieść społeczeństwu. Nie było w tym spekulacji i właśnie dlatego tamte początki były tak wspaniałe.

Pierwszy sitodruk sprzedałem za bitcoiny w 2017 roku, niemal dziesięć lat temu, a później sprzedałem za nie wiele kolejnych. Praktycznie każda transakcja była jednak kwestią przetrwania. Większość zarobionych bitcoinów wydawałem na finansowanie kolejnych projektów i dalszą pracę artystyczną.

Nigdy nie udało mi się zgromadzić dużej ilości bitcoina, ale z perspektywy czasu dał mi on coś znacznie cenniejszego niż zyski z inwestycji: wolność pozostania niezależnym artystą.

Od telewizyjnego mistyfikowania do grafiki bitcoinowej

BMAG: Grafika polityczna ma w Europie długą historię — od amsterdamskich satyr finansowych z 1720 roku po plakaty protestacyjne XX wieku. Twoja praca wyrosła z działalności Ztohoven, kolektywu, który zasłynął z włamania do transmisji telewizyjnej na żywo i pokazania fikcyjnego wybuchu nuklearnego. Ztohoven kwestionowało instytucje poprzez zakłócenie ich działania, podczas gdy bitcoin wykorzystuje teorię gier i zachęty ekonomiczne, aby stworzyć alternatywę. Czy postrzegasz bitcoina jako kontynuację tego samego ducha interwencji, a swoje grafiki jako jego rozwinięcie?

Martin Fischer: Myślę, że istnieje między nimi związek, ale nie powiedziałbym, że to dokładnie to samo. W Ztohoven wykorzystywaliśmy sztukę do kwestionowania autorytetów, rzucania wyzwania instytucjom i pokazywania, jak łatwo można manipulować rzeczywistością. Bitcoin nie musi niczego deklarować ani nikogo prowokować. Po prostu oferuje alternatywę, która działa bez proszenia kogokolwiek o zgodę. To dla mnie znacznie ciekawsza forma zakłócenia.

Dziś jednak bitcoin stał się tak korporacyjny i tak spleciony z tradycyjną bankowością, że trudno nadal postrzegać go jako ruch antysystemowy. Nie uważam tego za zdradę jego pierwotnych ideałów, lecz za naturalną konsekwencję sukcesu. Nie oznacza to, że podoba mi się kierunek, w którym wszystko zmierza.

Dziwne jest to, że podstawowe zasady bitcoina właściwie się nie zmieniły, ale sposób, w jaki ludzie go postrzegają i wykorzystują, zdecydowanie tak.

A moje sitodruki? Nadal pracuję z pierwotną ideą oddzielenia pieniędzy od państwa, jednocześnie badając mity, memy i legendy epoki bitcoina. To właśnie lubię najbardziej.

Wojny kulturowe, dinozaury i ulubione grafiki

BMAG: Twoja prezentacja w Amsterdamie obejmuje ponad dekadę prac dokumentujących ewolucję bitcoina — od podziemnego ruchu po coraz bardziej zinstytucjonalizowany system finansowy. Patrząc dziś na te grafiki, czy ruch zmienił się bardziej, niż oczekiwałeś, czy zmieniła się przede wszystkim twoja perspektywa? Które z twoich grafik są ulubione?

Martin Fischer: Lubię wspominać dawne czasy, gdy wszyscy byliśmy częścią tego samego plemienia, a naszym głównym wrogiem był Faketoshi.

Dziś? Mamy wojny kulturowe wokół JPEG-ów, Ordinals, BIPs, OP_RETURN, tego, co jest spamem i co powinno lub nie powinno należeć do bitcoina. Najbardziej smuci mnie to, że ludzie, którzy kiedyś wspólnie walczyli z cenzurą i o wolność, poświęcają teraz ogromną energię na spory o to, co inni powinni lub nie powinni móc robić z bitcoinem.

Być może jest to naturalna konsekwencja sukcesu bitcoina. Społeczność bitcoina ogromnie się zmieniła, podobnie jak moja perspektywa na nią. Dziś jestem zdecydowanie bardziej sceptyczny wobec idei, że sama technologia może automatycznie zmienić społeczeństwo na lepsze.

Jeśli chodzi o moje ulubione prace, Bitcoin Meteorite jest zdecydowanie jedną z nich. W tym dziele przetworzyłem mem przedstawiający bankowe dinozaury obserwujące własne wymarcie i umieściłem w nim abstrakt z white paperu Bitcoina. Praca dała mi moje piętnaście minut sławy, gdy Max Keiser i Stacy Herbert zwrócili na nią uwagę.

Jest jeszcze Cypherpunks of the World. Ten projekt jest dla mnie ważny nie tylko jako hołd dla cypherpunków i ich dziedzictwa, lecz także ze względu na swoją złożoność. Rozpoczął się jako seria oryginalnych kolaży, następnie przerodził się w ręcznie wykonywane sitodruki, a ostatecznie w animowane NFT i wirtualną galerię. To jeden z moich najbardziej rozbudowanych projektów, łączący różne techniki i media, a jednocześnie pozostający wierny pierwotnej idei.

Wśród nowszych prac bardzo lubię Out of Order z 2023 roku. To niezwykle szczegółowy sitodruk i pierwszy, przy którym udało mi się nie popełnić absolutnie żadnego błędu drukarskiego. Już samo to czyni go dla mnie wyjątkowym.

Lubię również St. Satosius Contra Draconem (2025), inspirowane klasycznym przedstawieniem świętego Jerzego walczącego ze smokiem, przetworzonym przez pryzmat mitologii bitcoina.

Szczegóły wystawy

Prace ZETRA, RYR i Cypherpunk Now, wraz z dziełami innych europejskich artystów, zostaną zaprezentowane podczas Bitcoin Amsterdam w dniach 4–6 listopada 2026 roku jako część programu Bitcoin Museum \u0026 Art Gallery (BMAG). Dodatkowe dzieła i edycje będą dostępne za pośrednictwem shop.museum.b.tc.

Więcej prac prezentowanych artystów można zobaczyć na stronach ZETRA, RYR, Cypherpunk Now oraz www.martin-fischer.cz.

Bitcoin Museum \u0026 Gallery (BMAG) organizuje międzynarodowe wystawy, aukcje i współprace z artystami poświęcone bitcoinowi i jego kulturowym konsekwencjom. Więcej informacji można znaleźć na stronie museum.b.tc.

Ten artykuł, The Undercurrent: Three European Artists on Making Money Visible, ukazał się pierwotnie w Bitcoin Magazine. Jego autorem jest Dennis Koch.