Jak i dlaczego Wiktoriańczycy odnieśli sukces? Esej Samuela Hughesa o brytyjskiej elicie epoki wiktoriańskiej
Najważniejsze informacje
- •Według Samuela Hughesa szkoły wiktoriańskiej elity zapewniały stosunkowo niewiele kształcenia akademickiego i STEM.
- •Wiktoriańska elita zwykle od dzieciństwa mieszkała na internatach i spędzała więcej czasu z rówieśnikami niż z rodziną.
- •Eton wykształcił około 30% ministrów gabinetu i 40% premierów w XIX wieku.
- •System szkół z internatem mógł przyczynić się do powstania brytyjskiej elity o mniejszej liczbie lojalności subnarodowych niż elity w innych regionach.

Marginal Revolution, blog ekonomiczny założony w 2003 roku przez ekonomistów Tylera Cowena i Alexa Tabarroka, zauważył esej Samuela Hughesa w Works in Progress pt. „The Seven Vices of Highly Effective Victorians” — aluzję do bestsellera Stephena Coveya z 1989 roku The Seven Habits of Highly Effective People — który pyta, jak i dlaczego odnieśli sukces elity wiktoriańskiej Wielkiej Brytanii (epoki nazwanej od królowej Wiktorii, panującej w latach 1837–1901), i przedstawia klasę rządzącą działającą zupełnie inaczej, niż sugeruje jej wizerunek przesadnej powagi. Autor wpisu poleca całość, przyznając jednocześnie, że odpowiedź na pytanie z tytułu „pozostaje pewną zagadką”.
Według Hughesa szkoły i uniwersytety, na których kształciła się wiktoriańska elita, były „niezbyt akademickie” i oferowały bardzo niewiele zajęć STEM. Jako dorośli elity te wstawały późno, dużo piły i niezwykle dużą część czuwania poświęcały imprezom. Kochały uczty, sport, wakacje, tańce i przebieranie się. Wbrew swojej ponurej reputacji, pisze Hughes, były „zapewne wielką frajdą”. Wiktoriańczycy — dodaje wpis — również nie wstawali wcześnie rano.
Esej opisuje, jak ta elita powstała. Większość chłopców z wiktoriańskiej elity społecznej rozpoczynała formalną edukację w wieku siedmiu lub ośmiu lat, spędzając około pięciu lat w „preparatory school”, zanim przechodziła do „public school” (która — ku trwałemu zdziwieniu zagranicznych obserwatorów — była rodzicą elitarnej szkoły prywatnej). Public schools tworzyły hierarchię, na której szczycie znajdowało się dziewięć „szkół clarendońskich”, a jednoznacznie na jej czubku była tylko jedna — Eton College, założony w 1440 roku przez królaka VI. Dziewięć szkół zawdzięcza nazwę komisji Clarendona, komisji królewskiej z lat 60. XIX wieku nazwanej od jej przewodniczącego, hrabiego Clarendona, która badała czołowe brytyjskie public schools, a jej ustalenia doprowadziły do ustawy Public Schools Act 1868; były to Eton, Harrow, Winchester, Westminster, Rugby, Shrewsbury, Charterhouse, St Paul's i Merchant Taylors'.
Grip Etona na najwyższych urzędach był wyraźny: około 30% ministrów gabinetu w XIX wieku i 40% premierów to byli wychowankowie Etona — wzorzec udokumentowany w badaniu historycznym składu brytyjskiego gabinetu w latach 1801–1924.
Internat kształtował dzieciństwo elit. Większość uczniów zarówno preparatory schools, jak i public schools mieszkała na miejscu, co oznacza, że wiktoriańska elita była zwykle wysyłana z domu najpóźniej w wieku ośmiu lat i dzieciństwo spędzała bardziej wśród rówieśników niż rodziny. Pod tym względem była wyjątkowa nawet na swoje czasy: elitarne rodziny w Europie kontynentalnej i Stanach Zjednoczonych znacznie częściej zatrzymywały dzieci w domu i kształciły je w małych lokalnych szkołach prywatnych.
Hughes uznaje za prawdopodobne, że ten system przyczynił się do braku lojalności subnarodowych w brytyjskiej elicie — w przeciwieństwie do odrębnych elit, jakie istniały na przykład na południu Stanów Zjednoczonych, w Katalonii w Hiszpanii czy na Węgrzech w cesarstwie austriackim.
Pełny esej jest dostępny w Works in Progress, magazynie esejów o postępach wydawanym przez Stripe. Oryginalny wpis „How and why did the Victorians succeed?” został opublikowany na Marginal Revolution 8 października 2026 roku.