W 2025 roku Biodun Ogunleye, komisarz stanu Lagos ds. energii i zasobów mineralnych, powiedział, że w stanie rocznie około 30 000 zgonów wynika z narażenia na tlenek węgla. Dla Deborah Fadeyi ta liczba opisywała zagrożenie, które znała z własnego doświadczenia. Generatory były powszechnie akceptowanym elementem codzienności w Nigerii przez całe jej dzieciństwo, gdzie zawodna sieć sprawia, że własna produkcja energii to codzienna konieczność — mimo że ich spaliny mogły okazać się śmiertelne. W 1999 roku ryzyko stało się osobiste, gdy straciła przyjaciółkę w wyniku zatrucia tlenkiem węgla ze spalin generatora.

„Byłam młoda, ale tamto doświadczenie ze mną zostało, a Nigeria wciąż nie wyszła z tej fazy” — opowiedziała Fadeyi we wrześniu w wywiadzie dla TechCabal. „Wciąż słyszymy w wiadomościach o ludziach umierających z powodu zatrucia tlenkiem węgla. Generatory były tak normalne w dzieciństwie, że nikt naprawdę nie zastanawiał się, co oznacza zależność od nich w kwestii tak fundamentalnej jak energia elektryczna — dopóki nie zaczęły zabijać.”

Dwie dekady później Fadeyi założyła Vectar Energy, firmę finansów klimatycznych zarejestrowaną i działającą w Wielkiej Brytanii. Firma rozpoczęła działalność jako producent solarnych przenośnych stacji zasilania zaprojektowanych, aby wypierać małe generatory benzynowe. Jej głównym produktem jest dziś ecoWise — platforma, która łączy małe projekty solarne w jeden portfel i pomaga im dotrzeć na rynki węglowe, do których nie mogły wejść samodzielnie. Rynki węglowe płacą projektom za zweryfikowaną redukcję emisji, ale w przypadku małych, rozproszonych instalacji koszty certyfikacji i monitoringu mogą przewyższać korzyści — dlatego agregacja stała się ważnym modelem w tej branży.

Dzień 1: Chciała zbudować lepszy generator

Skoro generatorami benzynowymi był problem, Fadeyi postanowiła zbudować alternatywę. Na długo zanim Vectar Energy stała się firmą finansów klimatycznych, testowała, jak uczynić energię słoneczną na tyle praktyczną, by zastąpiła generatory benzynowe.

Pierwsza próba przyszła w 2019 roku przez wcześniejsze przedsięwzięcie, YettyFlames, w ramach którego budowała lokalnie wytwarzane systemy solarno-generatorowe, ucząc się jednocześnie o potrzebach energetycznych nigeryjskich gospodarstw domowych i małych firm. Opisywała te wczesne urządzenia jako prymitywne w porównaniu z tym, co Vectar ostatecznie wyprodukuje, ale zaznaczała, że praca dała jej bezpośredni kontakt z ludźmi, którym chciała służyć.

„Ta część biznesu była dla nas bardzo ważna, bo stawiała nas bezpośrednio przed klientami i pomagała nam zmierzyć się z rzeczywistością, z jaką się zmagali” — powiedziała Fadeyi.

Do 2020 roku podjęła decyzję o przekształceniu tej pracy w bardziej uporządkowaną firmę. Założyła Vectar Energy i zaczęła budować ją samodzielnie. Pierwszym produktem była Vectar Eco — przenośna solarna stacja zasilania mająca zastąpić małe generatory benzynowe, które Nigerowie nazywają „I better pass my neighbour”.

„Pomysł był prosty: stworzyć praktyczną solarną alternatywę z lepszym akumulatorem dla małych generatorów benzynowych, z których domy i firmy korzystały codziennie” — powiedziała. „Droga od tego pomysłu do czegoś rentownego komercyjnie była znacznie mniej prosta.”

Zamiana tej ambicji w produkt, który ludzie mogliby kupić, wymagała pieniędzy, i Fadeyi powiedziała, że Vectar Energy pozyskiwała środki na rozwój stacji zasilania solarnego. Zespół musiał też opanować praktyczne aspekty produkcji sprzętu: dobór odpowiednich konfiguracji akumulatorów, wymiarowanie paneli słonecznych, testowanie komponentów i zaprojektowanie urządzenia, które byłoby przenośne, a jednocześnie wystarczająco mocne, by zasilać urządzenia, od których zależeli klienci.

To, co ją napędzało — jak powiedziała — sięgało roku 1999.

„Powiedziałam sobie, że mam nadzieję, iż to nie spotka nikogo innego” — powiedziała. „Chyba to jest ta część, którą odgrywam, by umożliwić przyszłość, o której kiedyś marzyłam; stała się odpowiedzialnością po tym, jak moja najlepsza przyjaciółka straciła życie przez coś, czego można było uniknąć.”

Dzień 500: Taniej zrobić solarnie i jej budowa to dwie różne rzeczy

Wejście na rynek zmusiło Vectar do przemyślenia sposobu produkcji stacji zasilania. Fadeyi powiedziała, że zespół zdał sobie sprawę, iż lokalnie wytwarzane urządzenia mogły kosztować więcej, niż mogli zapłacić docelowi klienci. Projekt trafił do Chin, a firma zaczęła sprowadzać częściowo zmontowane jednostki, które kończono w Nigerii.

Do 2023 roku Vectar była gotowa na rynek. Miała płacących klientów w Nigerii i generowała przychody ze swoich przenośnych stacji zasilania. Firma opracowała różne pojemności, w tym Vectar Eco i Vectar Eco Mini, odzwierciedlając rzeczywistość, w której gospodarstwo domowe, handlarz i mała firma nie mają tych samych potrzeb energetycznych ani zdolności płatniczych.

Nawet jednak klienci, którzy dostrzegali korzyści z przejścia z generatorów benzynowych na solarny, zmagali się z kosztem początkowym — powiedziała Fadeyi. Vectar rozważała partnerstwa z pożyczkodawcami, takimi jak Credit Direct i AltPower, aby oferować płatności ratalne, ale wielu potencjalnych nabywców nie spełniało wymogów kredytowych.

„Krajobraz kredytowy w Nigerii wciąż się rozwija. Ludzie szedliby na takie platformy z nadzieją, że otrzymają [kredyt], ale obciążałyby ich różne i rygorystyczne wymogi, których mogliby nie spełnić” — powiedziała Fadeyi.

Firma spróbowała następnie zaoferować własne bezodsetkowe plany ratalne klientom w Lagos i Abudży. Mimo to rozłożenie płatności w czasie nie czyniło stacji wystarczająco przystępnymi cenowo dla wielu ludzi, do których Vectar chciała dotrzeć — według Fadeyi.

„Zdaliśmy sobie sprawę, że rozwiązujemy problem, ale nie w skali, w jakiej trzeba go rozwiązać” — powiedziała.

W 2024 roku Vectar Energy rozpoczęła pracę nad SUNWISE obok Vectar Eco. SUNWISE miało uczynić przenośne systemy solarne dostępnymi dla mikro i małych firm bez pełnej płatności z góry, z umowami najmu z opcją kupna od 2000 nairów (1,49 USD) dziennie. Struktury najmu z opcją kupna i płatności wg zużycia stały się powszechnym sposobem, w jaki firmy solarne w całej Afryce docierają do klientów, którzy nie mogą zapłacić pełnej ceny z góry. W kwietniu tego roku do Vectar formalnie dołączył Habeeb Mustapha jako dyrektor techniczny, wzmacniając zespół techniczny; później został współzałożycielem.

Fadeyi zaczęła też badać, czy korzyści środowiskowe systemów solarnych mogą same generować przychody i obniżyć koszt energii słonecznej.

„Zaczęliśmy zadawać sobie pytanie, czy wartość środowiskowa wytwarzana przez systemy solarne może sama pomóc rozwiązać problem przystępności cenowej” — powiedziała Fadeyi. „Jeśli system solarny wypiera benzynę lub olej napędowy i unika emisji dwutlenku węgla, czy ten wpływ środowiskowy może stać się dodatkowym strumieniem przychodów? Czy ten przychód może obniżyć koszt systemu albo sfinansować kolejne instalacje?”

Dla Vectar rok 2024 stał się rokiem nakładania się dwóch strategii. Firma wciąż budowała i sprzedawała fizyczne produkty solarne, rozwijając jednocześnie technologię, która ostatecznie zaprowadzi ją w świat finansów klimatycznych.

Dzień 1000: Sprzedaż dowodów, a nie sprzętu

Po latach prób uczynienia czystej energii przystępną cenowo dla nigeryjskich gospodarstw domowych i małych firm Fadeyi doszła do wniosku, że prawdziwa szansa może tkwić w tym, by korzyści środowiskowe projektów solarnych zarabiały pieniądze.

„A co, jeśli pojedyncza instalacja nie musiałaby być jednostką wchodzącą na rynek węglowy? Co, jeśli zagalopujemy wiele instalacji, a ostatecznie wielu niezależnych deweloperów, poprzez jedną wspólną infrastrukturę?” — powiedziała.

Z tej myśli narodziło się ecoWise, platforma infrastruktury rynku węglowego Vectar. ecoWise łączy mniejsze projekty solarne w jeden portfel, śledzi wytwarzaną przez nie energię elektryczną i uniknięte emisje oraz pomaga ich deweloperom uzyskać dostęp do rynków węglowych. Platforma dostarcza infrastrukturę potrzebną do zbiorowego przejścia przez proces certyfikacji węglowej i sprzedaży kredytów.

Aby model działał, Vectar musiała dostarczyć dowody, którym instytucje i nabywcy rynku węglowego mogliby zaufać. To wymagało zbudowania technologii monitorowania instalacji oraz zrozumienia wymogów standardów węglowych.

„ecoWise coraz bardziej stawało się infrastrukturą gwarancji, a nie tylko kalkulatorem emisji” — powiedziała Fadeyi. „To również w tym okresie zaczęliśmy wykonywać znacznie mniej efektowną pracę wymaganą do stworzenia rzeczywistego programu węglowego: metodyki, kryteria kwalifikowalności, umowy z deweloperami, prawa węglowe, plany monitoringu, zabezpieczenia, wymogi Gold Standard i architekturę programu niezbędną do agregacji niezależnych deweloperów.” Gold Standard to jeden z głównych dobrowolnych standardów certyfikacji kredytów węglowych, a jego wymogi obejmują właśnie ten rodzaj pracy na poziomie programu, którą opisała Fadeyi.

Fadeyi opisuje 2025 rok jako moment, w którym Vectar przeszła transformację z firmy przede wszystkim productowej solarniej w firmę finansów klimatycznych i infrastruktury rynków środowiskowych. Na początku 2026 roku historyczna działalność produktowa solarna obsłużyła ponad 150 klientów i wygenerowała łącznie około 80 milionów nairów przychodu. Punktem uwagi Fadeyi była jednak pomoc deweloperom solarnym w osiąganiu dodatkowych przychodów z energii, którą już wytwarzali.

Vectar deklaruje, że pozyskała 35 megawatów szczytowych (MWp) rozproszonych projektów solarnych w całej Nigerii, a grupa 50 MWp jest przygotowywana do walidacji i weryfikacji. Fadeyi oczekuje pierwszej wypłaty za kredyty węglowe dla uczestniczących projektów solarnych w styczniu 2027 roku.

Technologia stojąca za programem również dojrzała. Vectar rozwija ecoWise jako hybrydowy cyfrowy system pomiaru, raportowania i weryfikacji (MRV), łączący fizyczny monitoring Internetu rzeczy (IoT) z integracjami wirtualnymi i opartymi na API, co pozwala zbierać dane z instalacji solarnych działających na różnych falownikach i systemach monitoringu.

„Zdaliśmy sobie sprawę dość wcześnie, że rozproszona fotowoltaika jest zbyt niejednorodna, by jedno podejście do monitoringu działało dla każdego dewelopera” — powiedziała. „Różne projekty mają różne falowniki, systemy monitoringu, formaty danych i środowiska operacyjne, więc infrastruktura musi być wystarczająco elastyczna, by uwzględnić tę różnorodność, a jednocześnie wytwarzać spójne, podlegające audytowi dowody.” Te podlegające audytowi dowody są kręgosłupem każdego programu węglowego, ponieważ standardy emitują kredyty wyłącznie na podstawie zweryfikowanych danych monitoringu.

Fadeyi powiedziała, że kredyty węglowe z projektów mogłyby sprzedawać się po maksymalnie 50 USD za sztukę, w zależności od rynku i jakości kredytów. Dodała również, że Vectar współpracuje z MSCI — globalną firmą danych i badań finansowych, która zapewnia niezależne oceny projektów węglowych. W 2026 roku Vectar weszła w ekosystem Międzynarodowych Certyfikatów Energii Odnawialnej (I-REC(E)), dając kwalifikującym się projektom kolejną drogę przychodów z rynków środowiskowych, ponieważ pozwala nabywcom potwierdzać deklaracje dotyczące korzystania z energii odnawialnej.

Vectar przygotowuje się również do uruchomienia działalności w Sierra Leone i na Madagaskarze w 2027 roku, z ambicją replikacji swojej infrastruktury na innych rynkach afrykańskich. Tym, jak poradzi sobie grupa 50 MWp w walidacji i weryfikacji oraz czy pierwsze wypłaty nadejdą zgodnie z oczekiwaniami Fadeyi w styczniu 2027 roku, pokaże, jak szybko zagregowana małoskalowa fotowoltaika może zamieniać uniknięte emisje w przychody deweloperów.

Firma przeszła długą drogę od przenośnej solarnej stacji zasilania, którą zaczęła budować w 2020 roku. Jednak fundamentalny problem — uczynienie czystej energii realną alternatywą dla generatorów zasilających domy i firmy w całej Nigerii — pozostaje ten sam.

„W pierwszym dniu zaczęliśmy od pytania, jak uczynić czystą energię na tyle przystępną, by zastąpiła generatory” — powiedziała Fadeyi. „Teraz zadajemy pytanie: jak zbudować infrastrukturę finansową, która uczyni naszą transformację energetyczną skalowalną?”