Organizacja Narodów Zjednoczonych ostrzegła w poniedziałek, że każdy nowy próbny wybuch jądrowy może wywołać kolejny wyścig zbrojeń, podczas gdy Stany Zjednoczone, Rosja, Chiny i inne państwa posiadające broń nuklearną nadal odmawiają ratyfikacji traktatu zakazującego testów atomowych.

Szefowa ONZ ds. rozbrojenia Izumi Nakamitsu oświadczyła na Zgromadzeniu Ogólnym ONZ, obradującym z okazji Międzynarodowego Dnia Przeciwko Testom Jądrowym, że spotkanie odbywa się w czasach „głębokiego napięcia geopolitycznego, narastających podziałów i malejącego zaufania”, a także obaw o możliwe wznowienie testów.

Pod koniec zeszłego roku Stany Zjednoczone i Rosja — posiadacze największych arsenałów nuklearnych na świecie — zagrażały wznowieniem prób jądrowych, co uruchomiło globalny alarm. Prezydent Donald Trump oskarżył Rosję i Chiny o przeprowadzanie testów, czego oba kraje się zaprzeczają.

„Samo rozważanie takiego kroku jest niebezpieczne” — ostrzegła Nakamitsu. „Każde wznowienie podważyłoby dekady powstrzymania, pogłębiło nieufność i groziło wywołaniem wzajemnych testów oraz wyścigu zbrojeń. To nigdy nie może stać się rzeczywistością”.

Traktat o całościowym zakazie prób zbrojeń jądrowych, przyjęty w 1996 r., postawił bardzo wysoką poprzeczkę wejścia w życie: wymagał ratyfikacji przez 44 konkretne kraje — te, które posiadały wówczas reaktory jądrowe lub zaawansowane programy nuklearne — a dziewięć z nich tego nie uczyniło. Stany Zjednoczone, Chiny, Iran, Egipt i Izrael podpisały traktat, ale go nie ratyfikowały. Indie, Pakistan i Korea Północna ani go nie podpisały, ani nie ratyfikowały. Rosja podpisała i ratyfikowała traktat, ale w 2023 r. odwołała swoją ratyfikację.

Choć traktat nigdy formalnie nie wszedł w życie, ustanowił globalny system weryfikacyjny, w tym sieć stacji monitorujących zaprojektowanych do wykrywania eksplozji jądrowych w dowolnym miejscu na świecie, a niemal całkowite wstrzymanie testów w ciągu ostatnich trzech dekad jest powszechnie uznawane za normę de facto, nawet bez pełnej mocy prawnej.

Robert Floyd, szef organizacji nadzorującej traktat, znanej jako CTBT, powiedział Zgromadzeniu Ogólnemu, że ratyfikacja przez Tongę w zeszłym miesiącu zwiększyła liczbę stron traktatu do 179.

Od 1945 r. planeta była świadkiem ponad 2 000 eksplozji testowych broni jądrowej — powiedział Floyd — ale w ciągu ostatnich trzech dejad miałom miejsce mniej niż 12 z nich. Przestrzegł jednak, że „scena międzynarodowa jest napięta i pełna nieufności”, w tym w kwestii testów nuklearnych.

Jeśli próby jądrowe zostaną wznowione — ostrzegł Floyd — skutkiem będą nowe, technologicznie zaawansowane arsenały nuklearne, gwałtownie rosnące ryzyko błędnej kalkulacji nuklearnej oraz „dewastacja spowodowana nuklearnym «pechem»”. Ostrzeżenie pada w szerszym kontekście napięć w dziedzinie kontroli zbrojeń: kluczowe umowy USA-Rosja ograniczające broń nuklearną wygasły lub zostały zawieszone w ostatnich latach, pozostawiając mniej formalnych ograniczeń na dwa największe arsenały świata.

Międzynarodowy Dzień Przeciwko Testom Jądrowym został ustanowiony dla upamiętnienia zamknięcia 29 sierpnia 1991 r. dawnego radzieckiego poligonu nuklearnego w Siedmiropalatyńsku, obecnie na terytorium Kazachstanu, gdzie przeprowadzono 456 prób jądrowych — powiedział Floyd. Dzień ten zwraca również uwagę na ofiary ery atomowej.

Tina Cordova opowiedziała Zgromadzeniu Ogólnemu ONZ, jak pięć pokoleń jej rodziny było narażonych na promieniowanie począwszy od testu pierwszej bomby atomowej 16 lipca 1945 r. w Nowym Meksyku — i jak każde kolejne pokolenie aż do dziś cierpi na raka.

„Nigdy nie ostrzeżono nas przed niebezpieczeństwem ani przedtem, ani potem, więc żyliśmy z ziemi tak jak zawsze” — powiedziała Cordova, która 21 lat temu współzałożyła organizację o nazwie Tularosa Basin Downwinders Consortium, by zwrócić uwagę na negatywne skutki zdrowotne promieniowania, jakie cierpią mieszkańcy Nowego Meksyku.

Podkreśliła, że jej rodzina nie była odosobniona. Testy nuklearne odbywały się na całym świecie — powiedziała — a narażeni byli także mieszkańcy Guamu, Tahiti, Kazachstanu i obszarów zamieszkanych przez Aborygenów w Australii, a także stanów Idaho, Utah, Arizona, Nevada, Kolorado i Montana — w tym pracownicy kopalń uranu i ich rodziny.

„Jesteśmy ludźmi, którzy stali się kosztem ubocznym rozwoju i testów urządzeń nuklearnych i zostaliśmy sami ze skutkami” — powiedziała Cordova. „Dlatego walczymy o uznanie i pomoc”.