Autor: Francessca S. Abalos

MANILA — Wysiłki Filipin na rzecz rozliczenia rzekomych nadużyć związanych z antynarkotykową kampanią byłego prezydenta Rodrigo R. Dutertego mogą dostarczyć lekcji dla wysiłków na rzecz sprawiedliwości i pojednania pokonfliktowego na Ukrainie, powiedziała ukraińska badaczka praw człowieka.

Oksana Pokalczuk, współdyrektorka ukraińskiej grupy badającej prawa człowieka i zbrodnie wojenne Truth Hounds, powiedziała, że Ukraina nie przyjechała na Filipiny, aby wygłaszać Filipińcom kazania o sprawiedliwości i rozliczalności, ani nie szuka pouczeń. Oba kraje musiały zmierzyć się z trudnymi kwestiami praw człowieka i rozliczalności, co oznacza, że każda ze stron może uczyć się z doświadczeń drugiej, wskazała.

„Nie chcemy uczyć i nie chcemy być uczone, bo — o to chodzi — obie wiemy, co stało się z naszymi krajami”, powiedziała pani Pokalczuk przez Zoom w wywiadzie dla BusinessWorld.

Jej grupa udokumentowała ponad 17 600 potencjalnych incydentów zbrodni wojennych od czasu rosyjskiej inwazji na Ukrainę w lutym 2022 roku, gromadząc dowody, które mogłyby wesprzeć ściganie karne. Filipiny natomiast nadal zmagają się z następstwami antynarkotykowej kampanii pana Dutertego, która jest przedmiotem postępowania przed Międzynarodowym Trybunałem Karnym (MTS) w Hadze. MTS to stały trybunał utworzony na mocy Statutu Rzymskiego w celu ścigania odpowiedzialnych za ludobójstwo, zbrodnie przeciwko ludzkości, zbrodnie wojenne i zbrodnię agresji; Filipiny wycofały się z traktatu w 2019 roku, choć trybunał zachowuje jurysdykcję nad rzekomymi zbrodniami popełnionymi, gdy kraj był jeszcze stroną.

Uzupełnienie, a nie zastąpienie

Pani Pokalczuk powiedziała, że międzynarodowe mechanizmy sprawiedliwości, takie jak MTS, powinny uzupełniać, a nie zastępować krajowe wysiłki na rzecz rozliczalności.

„MTS nie jest czymś, co zastępuje prawo krajowe”, powiedziała. „To mechanizm komplementarny, który jedynie wspiera istniejące w kraju narzędzia”.

To ujęcie odzwierciedla zasadę komplementarności, zapisaną w samym Statucie Rzymskim jako wytyczną: trybunał może działać tylko wtedy, gdy władze krajowe nie są gotowe lub nie są w stanie rzetelnie prowadzić śledztw lub postępowań. Kraje powinny koncentrować się na wzmacnianiu lokalnych sądów, prokuratorów i śledczych, wykorzystując instytucje międzynarodowe do spraw, których systemy krajowe nie mogą skutecznie prowadzić, powiedziała.

Doświadczenie Ukrainy pokazało też granice polegania wyłącznie na organach multilateralnych, zauważyła, obserwując, że prawo weta Rosji w ONZ ograniczyło wysiłki na rzecz uzyskania działania przez Radę Bezpieczeństwa, gdzie Rosja zasiada jako jeden z pięciu stałych członków mogących jednostronnie blokować rezolucje. To zmusiło Ukrainę do rozwijania innych ścieżek prawnych i dyplomatycznych w celu ścigania odpowiedzialności za rzekome zbrodnie wojenne i akty agresji, dodała. Jedna z takich ścieżek prowadzi przez MTS: ani Ukraina, ani Rosja nie są stroną Statutu Rzymskiego, ale Ukraina przyjęła jurysdykcję trybunału w deklaracjach złożonych w 2014 i 2015 roku — podstawa jurysdykcyjna, którą MTS wykorzystał do prowadzenia śledztwa w sprawie rzekomych zbrodni tam popełnionych.

Prawda i pojednanie jako model

Pani Pokalczuk wskazała także na inicjatywy prawdy i pojednania jako możliwy model dla społeczeństw pokonfliktowych — format najlepiej zilustrowany przez południowoafrykańską komisję działającą po epoce apartheidu. Powołując się na filipińskie wysiłki badania rzekomych nadużyć związanych z wojną z narkotykami, powiedziała, że Ukraina może ostatecznie potrzebować podobnego mechanizmu, gdy społeczności dochodzą do siebie po okupacji i konflikcie zbrojnym.

„To bardzo, bardzo dobre narzędzie do dążenia do sprawiedliwości”, powiedziała.

Ocaleni i rodziny ofiar powinni mieć możliwość udziału w działaniach pozwalających dzielić się doświadczeniami i kontaktować się z innymi, którzy doświadczyli podobnej traumy, powiedziała. Możliwość nawiązania kontaktu z innymi ocalonymi, dzielenia się doświadczeniami i wzajemnego wsparcia jest ważną częścią procesu gojenia, dodała, zauważając, że wspólne doświadczenia straty i niesprawiedliwości mogą tworzyć płaszczyznę porozumienia między krajami mimo różnic w historii i okolicznościach.

Współpraca akademicka

Podczas wizyty w Manili pani Pokalczuk spotkała się z prawnikami, akademikami i organizacjami społeczeństwa obywatelskiego zajmującymi się prawami człowieka i rozliczalnością. Truth Hounds rozważa współpracę akademicką z filipińskimi uniwersytetami, w tym wykłady o międzynarodowym prawie humanitarnym, mechanizmach rozliczalności i rozwojach prawnych związanych z wojną na Ukrainie. Wykłady pozostają na etapie rozważań, ale obok postępowania przed MTS stanowią konkretny wątek do śledzenia, gdy oba procesy rozliczeniowe idą naprzód.

Pani Pokalczuk pochwaliła także filipińskich prawników, mówiąc, że są międzynarodowo cenieni za swoją ekspertyzę prawniczą.

To, czy społeczeństwa wychodzą silniejsze z okresów przemocy, zależy częściowo od tego, jak rządy, instytucje i media prowadzą publiczne dyskusje o tych doświadczeniach, powiedziała. Przejrzysty proces może pomóc w budowaniu silniejszego poczucia tożsamości narodowej, podczas gdy niewłaściwe zarządzanie nierozwiązanymi urazami ryzykuje pogłębianie podziałów, dodała.

Źródło: BusinessWorld