Prezydent Donald Trump uznał przejęcie Kongresu przez Demokratów w noc wyborczą — mimo wielokrotnych gróźb użycia sił federalnych do sfałszowania wyników wyborów uzupełniających w 2026 roku. Jednak zdaniem dr. Federico Finchelsteina, czołowego historyka faszyzmu z The New School w Nowym Jorku, ustępstwo to oznaczało nie tyle powrót do demokratycznych norm, ile niechętne przyznanie się do arytmetyki: Trump najwyraźniej doszedł do wniosku, że przytłaczająca przewaga głosów powszechnych oddanych przeciwko niemu sprawiła, iż wybory były — jak ujął to ktoś z jego otoczenia — „zbyt duże, by je sfałszować”.

Finchelstein — autor książek poświęconych historii faszyzmu, w tym „A Brief History of Fascist Lies” i „The Wannabe Fascists” — ostrzega, że ten sam prezydent, który po przegranej w wyborach prezydenckich w 2020 roku próbował dokonać zamachu stanu, nadal próbuje narzucać swoją wolę Stanom Zjednoczonym środkami autorytarnymi. Demokraci wkrótce będą dysponować zdecydowaną większością zarówno w Senacie, jak i w Izbie Reprezentantów. Jednak, jak Finchelstein powiedział AlterNet w ekskluzywnym wywiadzie, nie osłabi to dążenia Trumpa do realizacji faszystowskich celów.

Wywiad przeprowadzony przez Matthew Rozsę z AlterNet został nieznacznie zredagowany dla większej jasności, kontekstu i odpowiedniej długości.

Dlaczego Trump przyznał się do porażki

Rozsa zauważył, że Trump zrobił zaskakująco niewiele, aby zakwestionować wyniki wyborów uzupełniających. Choć prezydent niedawno opublikował wpis, w którym stwierdził, że uważa wybory za sfałszowane, jego reakcja nie przypominała próby zamachu stanu po przegranej w wyborach prezydenckich w 2020 roku. Rozsa zapytał, czy zachowanie Trumpa najlepiej wyjaśniać w kontekście ideologii faszystowskiej, czy raczej czynnikami osobistymi.

„Cóż, myślę, że jednym i drugim” — odpowiedział Finchelstein. „Myślę, że jego osobowość należy do bardzo nieprzewidywalnej osoby. Poza tym sam był zaskoczony zderzeniem z rzeczywistością. Jak powiedziała pewna osoba z jego otoczenia, wybory były zbyt duże, by je sfałszować. I prawdopodobnie dlatego reakcja była opóźniona w stosunku do tego, czego można by się spodziewać po Trumpie — dalszego zaprzeczania rzeczywistości i odrzucenia jakiegokolwiek przyznania się do porażki”.

Zdaniem Finchelsteina początkowa reakcja Trumpa była „bardziej ugodowa”, niż wielu się spodziewało, ale szybko nastąpiła „normalna radykalizacja trumpizmu” — wyniesienie Stephena Millera, starszego doradcy w pierwszej administracji Trumpa i głównego autora jej twardej polityki imigracyjnej, którego Finchelstein określił jako „być może jedną z najbardziej faszystowskich osób w administracji Trumpa”, na ważne stanowisko.

„Ostatecznie więc, nawet jeśli strategie nie zostały jeszcze określone i będą tak nieprzewidywalne jak dotychczas, ostateczną — i niemal natychmiastową — reakcją jest radykalizacja” — powiedział.

Lata Trumpa jako „kaczki na uwięzi”

Następnie Rozsa zwrócił się ku przyszłości. Trump ma przed sobą jeszcze dwa lata, podczas których będzie „kaczką na uwięzi” — urzędnikiem w końcowej fazie kadencji, a w jego przypadku ostatniej kadencji, ponieważ 22. poprawka do Konstytucji zabrania wyboru na prezydenta więcej niż dwukrotnie — a wybór Stephena Millera na szefa personelu jasno pokazuje, że nie zamierza być ugodowy wobec Demokratów nawet po przejęciu przez nich Kongresu. O co Amerykanie mogą się spodziewać, biorąc pod uwagę jednocześnie faszystowską ideologię Trumpa i pogarszający się stan jego psychiki?

„Jeśli chodzi o trumpizm, jak wiecie, mówię o faszyzmie na pokaz jako pewnego rodzaju trumpistowskim dążeniu do faszyzmu, które jak dotąd pozostało bardzo niepełne, bardzo nieprzewidywalne i być może nigdy nie będzie mogło zostać urzeczywistnione, a mimo to on próbuje i próbował” — powiedział Finchelstein.

Wskazał na połączenie „skrajnie autorytarnej osobowości” Trumpa, jego narcyzmu i „jego własnej wiary w kult przywódcy”, zderzonych z rzeczywistością — sprzecznością, której Trump odmawia uznania.

„To znaczy między jego przekonaniem, że jest niezwykle potężny, a rzeczywistością, że jest kaczką na uwięzi” — powiedział Finchelstein. „Możemy więc oczekiwać większego konfliktu i większej polaryzacji, ponieważ jest to osoba, która nie chce nawet uznać tego, co wyraziła większość wyborców — odrzucenia jego skrajnie radykalnej, autorytarnej polityki”.

„Ta logika, ta dynamika radykalizacji będzie się utrzymywać” — dodał. „Mówiąc inaczej: im mniej ma władzy, tym większy może być potencjał przemocy, nieprzewidywalnych zachowań i bezprawia”.

Instytucjonalna przeciwwaga jest tymczasem określona w kalendarzu konstytucyjnym: na mocy 20. poprawki nowy Kongres rozpoczyna kadencję 3 stycznia, przekazując demokratycznej większości w obu izbach przewodnictwo w komisjach, uprawnienia do wydawania wezwań oraz kontrolę nad federalnymi finansami.

Mityczna przeszłość na nowo wymyślona

Następnie Rozsa przywołał książkę Rogera Griffina „The Nature of Fascism”, opublikowane w 1991 roku studium, w którym brytyjski badacz opisuje faszyzm jako palingenetyczny ultranacjonalizm — „palingenesis” oznacza odrodzenie, a definicja ta umieszcza mit narodu powstającego z upadku w centrum tej ideologii. Trump, zauważył Rozsa, wydaje się skupiony na przedstawianiu siebie jako osoby przywracającej Ameryce dawną chwałę, a jednocześnie wymyślającej ją na nowo — czy to poprzez projekty przebudowy architektonicznej, czy usuwanie tak zwanych treści DEI, czyli dotyczących różnorodności, równości i inkluzji, z pomników publicznych. Zapytany, czy ten aspekt programu Trumpa jest jawnie faszystowski i czy prezydent będzie go realizował mimo statusu „kaczki na uwięzi”, Finchelstein odpowiedział jednoznacznie.

„Moim zdaniem nie ma wątpliwości, że w trumpizmie występują tendencje faszystowskie i dlatego mówię o faszyzmie na pokaz” — powiedział. „W swojej pracy podkreślam związki między kultem jednostki a mitycznymi wyobrażeniami, jakie faszyzm tworzy zarówno o przeszłości, jak i teraźniejszości”.

„Kiedy mówimy o przeszłości w ramach trumpizmu, który — jak powiedziałem — ma tendencje faszystowskie, trzeba podkreślić, że ta przeszłość w rzeczywistości nigdy nie istniała” — kontynuował Finchelstein. „To fantazja, mit. Zatem przekonanie, że w pewnym momencie w Ameryce było wspaniale, jest niezwykle problematyczne, ponieważ dla niektórych mogło być wspaniale, a dla innych znacznie gorzej. Te fantazje dotyczą więc przeszłości, która nigdy nie istniała”.

Jak argumentował, problem polega na tym, że ta mityczna przeszłość jest następnie rzutowana na teraźniejszość i przyszłość poprzez kolejne fantazje, coraz mniej związane z rzeczywistością.

„Tego nie robią demokratyczni politycy i dlatego Trump, który jest autorytarystą, jest tak problematyczny” — powiedział Finchelstein. „Jego wyobrażenie amerykańskiego narodu jest skrajnie szowinistyczne i zakłada wykluczenie wielu innych osób, zarówno w przeszłości, jak i obecnie”.

Czy Trump nadal może próbować zostać dyktatorem?

Rozsa zapytał, czego Amerykanie powinni się spodziewać w związku z próbami zniszczenia przez Trumpa demokratycznej infrastruktury kraju — czy wyniki wyborów uzupełniających trwale go powstrzymały, czy też nadal może próbować zostać dyktatorem, bezterminowo zapewnić rządy jednej partii, ogłosić stan wyjątkowy i wprowadzić stan wojenny albo w jakiś sposób osiągnąć swój faszystowski ideał.

„Biorąc pod uwagę to, co wiemy o trumpizmie z przeszłości, a także niestety o ruchach autorytarnych, w tym o faszyzmie, nie możemy wykluczyć wszystkich tych konfliktów i antydemokratycznych sytuacji, które przedstawiasz jako możliwości” — powiedział Finchelstein. „Nie można tego wykluczyć, zważywszy na fakt, że jest to osoba, która już próbowała to zrobić”.

Jego zdaniem lekcja płynąca z tych wydarzeń — w tym z nominacji Stephena Millera — jest taka, że Trumpa nigdy nie należy normalizować. W pierwszych godzinach po porażce, którą Finchelstein określił jako osobistą porażkę, ponieważ Trump chciał, aby wyborcy sądzili, że sam jest na karcie wyborczej, media i komentatorzy oddawali się oczekiwaniom i fantazjom o zaakceptowaniu przez Trumpa wyników oraz o jego przemianie w swoistego przywódcę prezydenckiego.

„Ta kolejna próba normalizacji Trumpa — wygląda na to, że nigdy się na tym nie nauczyliśmy” — powiedział Finchelstein. „Trump nie będzie normalnym demokratycznym politykiem. Z punktu widzenia demokracji nim nie jest. I nie powinien być w ten sposób normalizowany, ponieważ w jego przypadku nie można wykluczyć żadnego z tych konfliktów i antydemokratycznych sytuacji, o których mówimy. Próbował już wcześniej. Nie ma powodu sądzić, że nie spróbuje ponownie”.

Rady dotyczące oporu

Ostatnie pytanie Rozsy dotyczyło tego, jakiej rady Finchelstein udzieliłby zwykłym Amerykanom w kwestii stawiania oporu.

„Amerykanie wyrazili odrzucenie trumpistowskiego modelu rządów, który jest autorytarny” — powiedział Finchelstein. Opisał ten model jako połączenie „braku sprawiedliwości i braku dochodów”, prowadzące nierówności dochodowe do skrajności, a demokrację „na granicę, na krawędź jej zniszczenia”.

„Lekcja jest taka, że wyborcy powinni jasno pokazać, że wyrazili swoje stanowisko, a rząd powinien je uszanować” — powiedział. „Trumpa nie należy normalizować, ponieważ nie możemy oczekiwać, że sam to zrobi, a jednocześnie istnieje wiele dróg oporu wobec tych zagrożeń”.

Finchelstein dodał, że ma nadzieję, iż „zarówno przedstawiciele w Kongresie, jak i inni członkowie aparatu państwowego zrozumieją, że tak właśnie jest i że Trump nie może zrobić tego, co chciał zrobić, na przykład 6 stycznia”. Było to odniesienie do 6 stycznia 2021 roku, kiedy tłum zwolenników Trumpa wtargnął do Kapitolu Stanów Zjednoczonych, podczas gdy Kongres obradował nad zatwierdzeniem wyników wyborów z 2020 roku.