Podobnie jak większość Filipińczyków, jestem głęboko zaniepokojony obecną sytuacją kraju. Ta troska skłoniła mnie do zebrania myśli na temat tej sytuacji i wyrażenia ich w tym komentarzu.

Warunki omawiane tutaj były oczywiście badane pojedynczo lub w grupach przez wielu uczonych autorów. Moim celem jest przedstawienie szerokiego, użytecznego obrazu, który może skłonić do działania tych, którzy głęboko ubolewają nad stanem narodu filipińskiego. Jeśli nie, mam nadzieję, że przynajmniej pozostawi czytelnikom obraz do rozważenia.

Sytuacja gospodarcza

Aktualne raporty wskazują, że gospodarka Filipin nie ma się dobrze. Prognozy wskaźnika wzrostu PKB kraju na 2026 rok niewiele się różnią — prawie wszystkie mieszczą się w przedziale niewiele ponad 3%. Byłby to spadek w porównaniu z zeszłorocznym wskaźnikiem wzrostu 4,4%, który sam był niższy od wskaźnika wzrostu z roku poprzedniego. Dla porównania, oczekiwany wskaźnik wzrostu PKB Wietnamu na 2026 rok wynosi około 10%. Ten kontrast wskazuje również na rosnącą różnicę między wyższym PKB per capita Wietnamu a niższym PKB per capita Filipin.

Jednocześnie inflacja na Filipinach jest wysoka i wynosi 7,2%, zgodnie z niedawnym raportem. Niski wzrost gospodarczy i wysoka inflacja mogą wydawać się sprzeczne, ale mogą występować razem. Ten stan nazywa się stagflacją, choć wolałbym opisać go jako podwójny cios, aby podkreślić jego wpływ.

Bezpośrednie inwestycje zagraniczne (BDT), które wspierają zatrudnienie i wzrost gospodarczy, są również znacznie niewystarczające. Bangko Sentral ng Pilipinas (BSP) poinformowało, że BDT Filipin wyniosło około 8 miliardów dolarów w 2025 roku. Według porównań z niektórymi krajami ASEAN w Raporcie Inwestycyjnym UNCTAD 2026, kwota Filipin była o 7,4 miliarda dolarów niższa od Malezji, o 12,4 miliarda niższa od Wietnamu i o 13,4 miliarda niższa od Indonezji. Nie obejmuje to podobnego porównania z Singapurem, którego BDT było znacznie wyższe. W przeliczeniu na mieszkańca niski poziom BDT Filipin jest jeszcze bardziej uderzający.

Kurs peso wobec walut obcych, szczególnie dolara amerykańskiego, nadal słabnie. To zwiększa koszty lokalnej produkcji, a w konsekwencji inflację.

Kolejnym głównym czynnikiem wzrostu gospodarczego jest odpowiednia i wydajna infrastruktura. Najważniejsze kategorie obejmują transport, technologie informacyjne i komunikację, energię oraz rolnictwo. Infrastruktura kraju jest ogólnie uważana za niewystarczającą, a wiele obiektów jest w stanie gorszym niż dobry.

Transport ilustruje problem. Ten sektor nie otrzymał uwagi, na jaką zasługuje. Filipiny to kraj wielu wysp, a jego geografia jest nieciągła na wielu obszarach. To zwiększa koszty transportu ludzi i towarów oraz czyni produkty filipińskie mniej konkurencyjnymi na rynkach globalnych. Aby znacząco zmniejszyć tę niekorzystną sytuację, kraj powinien był nadać priorytet jak najszerszemu łączeniu wysp. Niestety, tego nie zrobił. Idąc dalej, potrzeba będzie więcej mostów, podmorskich tuneli tam, gdzie to wykonalne, portów i promów, aby połączyć wyspy.

Transport lądowy był również zaniedbywany. Pamiętam podróże koleją z Manili do La Union i z Manili do Legazpi w latach 50. i 60. Ten system kolejowy był zaniedbywany i ostatecznie porzucony. Pamiętam również, że Panay kiedyś miało kolej, która również została porzucona. Teraz, gdy linie kolejowe są odbudowywane na Luzon, należy również pilnie dążyć do budowy systemów kolejowych na innych głównych wyspach, szczególnie na Mindanao, aby pomóc gospodarce narodowej i lokalnej rosnąć szybciej. Jednym z istotnych czynników szybkiego rozwoju gospodarczego Chin było ciągłe budowanie dziesiątek tysięcy mil linii kolejowych. Filipiny powinny uczyć się z doświadczeń Chin.

Kraj ma tylko jeden długi system drogowy, Pan-Philippine Highway, który biegnie z północnego Luzon do północnego Mindanao i został ukończony pod koniec lat 70. lub na początku lat 80. Kilka miesięcy temu widziałem zdjęcie odcinka tej autostrady, po obu stronach którego gęsto zabudowano domy. Wiele innych odcinków może być w podobnym stanie, co oznacza, że pojazdy nie mogą już poruszać się szybko. Stara droga może wymagać wymiany lub przeniesienia wielu odcinków. Cały system może również wymagać poszerzenia i ogrodzenia, aby zapewnić znacznie szybsze podróże.

Bardziej ogólnie, jeśli Filipiny chcą osiągnąć wyższy poziom rozwoju gospodarczego, szczególnie na prowincji, muszą skupić się na rozwijaniu szybkich i niezawodnych systemów drogowych na co najmniej głównych wyspach. Powinno to obejmować某种 formę obwodowej drogi nadmorskiej łączącej się z głównymi miastami.

W zakresie technologii informacyjnych i komunikacji uważa się, że prywatne firmy w głównych miastach korzystają z najnowocześniejszych aplikacji na poziomie porównywalnym z krajami partnerskimi. Brakuje wystarczającej ekspansji łączności komunikacyjnej na prowincję. To przedsięwzięcie będzie wymagało finansowania publicznego, ponieważ prywatne firmy będą się rozwijać tylko tak daleko, na ile pozwalają zyski. Dlatego subwencji rządowych nie można uniknąć.

Wykorzystanie nowoczesnych technologii w edukacji i jednostkach samorządu lokalnego (LGU) jest również poniżej poziomu. W systemie szkół publicznych komputer generalnie nie jest zapewniony dla każdego ucznia. Ta sytuacja musi się poprawić, jeśli kraj chce wykształcić lepiej wyedukowaną młodzież, która jest głównym czynnikiem wzrostu gospodarczego. To samo dotyczy LGU, które potrzebują technologii, aby świadczyć wydajne i szybkie usługi obywatelom i prywatnym firmom, a tym samym podnosić produktywność narodową.

Koszt energii do użytku przemysłowego i komercyjnego, jak również do zużycia mieszkaniowego, pozostaje bardzo wysoki w porównaniu z sąsiadami Filipin z ASEAN, z wyjątkiem Singapuru, gdzie stawka jest nieco wyższa. Ponieważ zużycie energii jest istotnym czynnikiem aktywności gospodarczej, wysoki koszt energii elektrycznej podnosi koszty prowadzenia działalności gospodarczej i czyni produkty filipińskie mniej konkurencyjnymi. Zwiększa również koszty życia obywateli filipińskich, zarówno poprzez ich własne zużycie energii elektrycznej, jak i poprzez zakupione towary.

Produkcja ryżu stanowi kolejne zmartwienie. Na podstawie danych Philippine Statistics Authority krajowa produkcja jest znacznie niewystarczająca. W 2025 roku Filipiny zaimportowały ryż równy 21,9% zapotrzebowania na żywność, czyli 3,39 miliona ton metrycznych. Ta ilość karmi dziesiątki milionów Filipińczyków rocznie. Kraj jest zatem zawsze podatny na brak lub niewystarczający dostęp do zagranicznych dostaw ryżu.

Sytuacja społeczna

Stopa ubóstwa pozostaje wysoka i wynosi 15,5% w 2023 roku, zgodnie z Philippine Statistics Authority. To równowartość jednej na sześć osób żyjących w bardzo złych warunkach. Na podstawie sondażu SWS z 2026 roku 22,6% Filipińczyków, czyli jedna na pięć osób, doświadcza niedobrowolnego głodu.

Zaburzenia wzrostu u dzieci również pozostają wysokie, wynosząc 23,6% w 2023 roku, zgodnie z raportem UNICEF/Philippine Institute for Development Studies. Ten stan ma poważne przyszłe konsekwencje dla dotkniętych dzieci. Mogą doświadczać trudności w nauce i niższej produktywności w pracy, a w wielu przypadkach mogą stać się ciężarem dla społeczeństwa, a nie przyczyniać się do poprawy ogólnego dobrobytu.

System edukacji nadal działa słabo, co pokazują wyniki Programme for International Student Assessment (PISA), międzynarodowej oceny wiedzy i umiejętności 15-letnich uczniów w zakresie czytania, matematyki i nauk przyrodniczych. Uśredniając rankingi w trzech przedmiotach, filipińscy uczniowie zajęli 78. miejsce na 78 krajów w ocenie z 2018 roku i 77. miejsce na 81 krajów w ocenie z 2023 roku.

Te wyniki są nie tylko hańbiące i poniżające; bardziej niepokojące jest to, że wskazują na ciągłą niską produktywność siły roboczej Filipińczyków. W dłuższej perspektywie wskazują one również na ogólną niezdolność Filipińczyków do wykorzystania wiedzy dla rozwoju naukowego, technologicznego i podobnego.

Inne czynniki również przyczyniają się do złej kondycji kraju, w tym masowa korupcja niedawno odkryta wśród znacznej liczby członków Kongresu i, jak pokazuje ta konkretna instancja, powolne administrowanie sprawiedliwością. Nie będę dodawał tych innych czynników do obrazu, ponieważ to, co już przedstawiono, jest wystarczająco jasne.

Sytuacja polityczna

Wszystkie te warunki są ze sobą powiązane. Kraj musi zidentyfikować i aktywować kilka dźwigni, które mogą wywołać najszersze i najbardziej efektywne pozytywne reakcje. Byłoby bezsensowne rozważanie każdego negatywnego warunku osobno, nie poświęcając wystarczającej uwagi związkom między nimi.

Jednak ten rodzaj koordynacji na wysokim poziomie może być przeprowadzony tylko przez wielkiego przywódcę — kogoś, kto doskonale rozumie problemy, zna rozwiązania i posiada wolę, odwagę, determinację i siłę charakteru, aby wdrożyć te rozwiązania wydajnie i skutecznie.

Według mnie, istniejący proces wyborczy nie może wyprodukować takiego przywódcy. Obecny proces jest kontrolowany przez dynastie polityczne dążące do władzy i bogactwa. Te dynastie utrzymują większość wyborców pod kontrolą dzięki nadzwyczajnym sumom pieniędzy, które wydobywają z finansów rządowych różnymi środkami. Kiedy dynastia polityczna łączy zyski uzyskane przez swoich wybranych członków, tworzy potężne narzędzie do utrzymania się u władzy.

Co gorsza, dynastie polityczne nie działają w izolacji. Łączą się lub koordynują z innymi dynastiami i tworzą potężne kartele polityczne. W rezultacie wybory prezydenckie i wiceprezydenckie zazwyczaj stają się konkursem między dwoma kartelami politycznymi, zamiatając niezależnych kandydatów, którzy chcą działać dla dobra.

Kartel polityczny może wykorzystać swoją władzę w inny sposób. Przewiduję, że taka siła może być wykorzystana w związku z ważnym procesem politycznym, który obecnie ma miejsce w kraju: procesem senackim w sprawie wiceprezydent Filipin, która została oskarżona przez Izbę Reprezentantów. Wykorzystanie tej siły mogłoby przesunąć wynik procesu z oczekiwanego na nieoczekiwany. Kraj straciłby wtedy ważną okazję do rozpoczęcia naprawiania sytuacji.

Filipiny umieściły się w stanie straconej nadziei — desperackiej lub skrajnie trudnej sytuacji.

Jeśli pilnie potrzebnej zmiany nie można osiągnąć za pomocą istniejącego procesu wyborczego, należy zrobić coś innego. Jeśli to również okaże się niemożliwe, jedyną pozostałą opcją byłoby siedzenie i czekanie na przybycie deus ex machina: osoby lub rzeczy, która pojawia się nagle i nieoczekiwanie, aby zapewnić rozwiązanie pozornie nierozwiązywalnej trudności.

To będzie długie oczekiwanie. Rzeczywiście!

Benjamin R. Punongbayan jest założycielem Punongbayan & Araullo. Urodził się i wychował w Tondo, Manila, i uczęszczał do Tondo Elementary School (obecnie Magat Salamat) i Torres High School.

ben.punongbayan@ph.gt.com