AktualnościMakroŚmiercionośna powódź w Nepalu i cena utrzymania się na nogach

Śmiercionośna powódź w Nepalu i cena utrzymania się na nogach

Autor: Bworldonline·

Najważniejsze informacje

  • •Lawina z 26 sierpnia przy granicy nepalsko-chińskiej wywołała powódź, która zabiła co najmniej 543 osoby, a ponad 1500 uznano za zaginione do 28 sierpnia; zniszczyła co najmniej 35 mostów, 40 kilometrów dróg i ponad 430 megawatów mocy hydroenergetycznych — około jednej ósmej nepalskich mocy zainstalowanych.
  • •Analiza World Resources Institute z 2025 roku obejmująca 133 miliardy dolarów inwestycji adaptacyjnych w 12 krajach oszacowała ponad 1,4 biliona dolarów korzyści w ciągu 10 lat, przekraczając 10,50 dolara na każdy zainwestowany dolar.
  • •UNEP szacuje, że gospodarki rozwijające się będą potrzebować 310–365 miliardów dolarów rocznie na adaptację do 2035 roku, ale międzynarodowe publiczne finansowanie adaptacji wyniosło w 2023 roku tylko 26 miliardów dolarów.
  • •Roczny PKB Nepalu wynosi około 45 miliardów dolarów, podczas gdy Narodowy Plan Adaptacji wskazuje 47,4 miliarda dolarów priorytetowych kosztów adaptacyjnych do 2050 roku, z czego tylko 1,5 miliarda dolarów ma pochodzić ze źródeł krajowych.
  • •Lodowce w regionie Hindukuszu i Himalajów traciły lód o 65% szybciej w latach 2011–2020 niż w poprzedniej dekadzie, co wpływa na systemy rzeczne, od których zależy blisko dwa miliardy ludzi.
Śmiercionośna powódź w Nepalu i cena utrzymania się na nogach

Autor: Gonzalo Delacámara

Zmiana klimatu zyskała problem perswazji. Osoby pracujące nad zasobami naturalnymi i ryzykiem klimatycznym są rutynowo ostrzegane, by nie brzmiać apokaliptycznie. Zagłada — głosi ten argument — to słaba waluta dialogu: powtarzaj dość często słowo „katastrofa", a pilność zamieni się w fatalizm.

Ta ostrożność nie jest pozbawiona racji. Czasem jednak wydarzenia odmawiają podporządkowania się zasadom dobrej komunikacji klimatycznej. Czasem katastrofa rzeczywiście się wydarza.

To, co rozegrało się 26 sierpnia wzdłuż granicy nepalsko-chińskiej, w tym na terenie Tybetu, jest jednym z takich przypadków. Duża lawina skalno-lodowa oderwała się w Himalajach i wpadła do położonego niżej systemu rzecznego, generując falę powodziową obciążoną rumowiskiem, która szybko przetoczyła się w dół rzeki. Powstały resultant podniósł rzekę Trishuli podobno o nawet dziewięć metrów w ciągu 30 minut. Do popołudnia 28 sierpnia potwierdzono śmierć co najmniej 543 osób, a ponad 1500 pozostawało zaginionych lub nieustalonych po obu stronach granicy. Wydarzenie wpisuje się w szerszy wzorzec: porównywalne oberwanie skalno-lodowe w okręgu Chamoli w indyjskim Uttarakhandzie w lutym 2021 roku zniszczyło projekty hydroenergetyczne i zabiło ponad 200 osób, a powodzie z wybuchów jezior polodowcowych w ostatnich dekadach nawiedzały himalajskie doliny rzeczne.

Bilans ekonomiczny nie jest mniej trzeźwiący. Zniszczonych zostało podobno co najmniej 35 mostów i około 40 kilometrów dróg, a dotknięto ponad 430 megawatów operacyjnej zdolności wytwórczej — mniej więcej jednej ósmej nepalskich mocy hydroenergetycznych. To narażenie ma charakter strukturalny, a nie incydentalny: hydroenergetyka dostarcza zdecydowaną większość elektryczności w Nepalu, więc szkody w infrastrukturze dorzeczy przekładają się bezpośrednio na ryzyko dla systemu energetycznego.

Nie są to jedynie pozycje w rejestrze strat katastroficznych. To części systemu gospodarczego, które nagle przestały pełnić swoje funkcje. Nasuwa to pozornie proste pytanie: jak wyceniamy to, co pozwala życiu po prostu trwać?

Ekonomia jest stosunkowo dobrze wyposażona wyceniać straty zrealizowane. Potrafimy oszacować zniszczony kapitał, utraconą produkcję i koszt przywrócenia zakłóconych usług. Trudniejszy problem stanowi wycena kontrfaktyczna: strat, którym odporność zapobiega.

Wzmocniony most nie generuje rachunku za odbudowę. System wczesnego ostrzegania, który chroni społeczność przed zagrożeniem, nie zostawia gruzów, względem których można zmierzyć jego zwrot. Odporność jest systematycznie niedoceniana, ponieważ większość jej zwrotu realizuje się w nieobecności: strata, która nigdy nie następuje, zakłócenie, które nigdy nie następuje.

Infrastruktura zresztą czerpie swoją wartość ekonomiczną nie tylko z kapitału, który ucieleśnia, lecz z przepływów, które podtrzymuje. Zanim wcześniejsza powódź zakłóciła korytarz Rasuwagadhi-Gyirong, przejście to obsłużyło około 609 milionów dolarów importu w nepalskim roku fiskalnym 2024/25 — mniej więcej jedną czwartą importu kraju z Chin. Gdy zawodzi krytyczny węzeł, wstrząs rozprzestrzenia się przez łańcuchy dostaw, ceny i zatrudnienie. Katastrofy klimatyczne niszczą więcej niż zasoby kapitału fizycznego; upośledzają funkcje ekonomiczne i społeczne, z których kapitał ten czerpie swoją wartość.

Nadal opisujemy takie wydarzenia jako „klęski żywiołowe", jakby przymiotnik zwalniał nas z odpowiedzialności. Zagrożenie leżące u podstaw może być naturalne; skala wynikowego ryzyka coraz częściej nie jest. Ryzyko kształtowane jest przez narażenie i podatność — przez to, co chronimy, i to, co zostawiamy bez osłony.

Przypisywanie tego konkretnego oberwania antropogenicznej zmianie klimatu byłoby przedwczesne bez formalnej analizy. Szerszy trend fizyczny jest jednak dobrze udokumentowany. Rosnące temperatury przekształcają środowiska wysokogórskie: lodowce się cofają, wieczna zmarzlina degraduje, a stoki stają się mniej stabilne. W całym regionie Hindukuszu i Himalajów lodowce traciły lodowcowość o 65% szybciej w latach 2011–2020 niż w poprzedniej dekadzie. Kriosfera regionu reguluje systemy rzeczne, od których zależy blisko dwa miliardy ludzi.

Zmiana klimatu stanowi negatywną externalię w wyjątkowej skali: korzyści związane z działalnością generującą emisje przypadły nierówno, podczas gdy wynikające szkody coraz częściej ponoszą inni. Geografia przyczyny i geografia skutku ledwie się pokrywają. Nepal przyczynił się tylko do znikomego udziału skumulowanych globalnych emisji, a musi przydzielać ograniczone zasoby na ochronę infrastruktury, środków do życia i zdobyczy rozwojowych przed ryzykami generowanymi w dużej mierze poza jego granicami.

Drugim wymiarem sprawczości ludzkiej jest zaniechanie. Ryzyko odzwierciedla nie tylko to, co ludzkość zrobiła — gromadząc gazy cieplarniane — lecz to, czego nie udało się dokonać: wystarczająco szybka dekarbonizacja, redukcja podatności i zmobilizowanie finansowania adaptacji w wymaganej skali.

Czyni to konwencjonalne traktowanie adaptacji jako wydatku środowiskowego coraz mniej utrzymywalnym. Odporność klimatyczna nie jest alternatywnym wykorzystaniem kapitału; jest atrybutem, który coraz bardziej decyduje o tym, czy kapitał nadal pełni swoją funkcję ekonomiczną. Adaptacja to nie to, na co gospodarki wydają pieniądze zamiast inwestować. Staje się częścią samego znaczenia inwestowania.

Argument empiryczny jest przekonujący. Analiza World Resources Institute z 2025 roku obejmująca 320 inwestycji adaptacyjnych w 12 krajach, reprezentujących 133 miliardy dolarów, oszacowała ponad 1,4 biliona dolarów korzyści w ciągu 10 lat — ponad 10,50 dolara na każdy zainwestowany dolar. Korzyści te wykraczają poza uniknięte szkody, obejmując produktywność, zdrowie i szersze zyski rozwojowe.

Kapitał pozostaje jednak uderzająco rzadki. UNEP szacuje, że gospodarki rozwijające się będą wymagały 310–365 miliardów dolarów rocznie na adaptację do 2035 roku. Międzynarodowe publiczne finansowanie adaptacji wyniosło zaledwie 26 miliardów dolarów w 2023 roku — kwotę, którą strony konwencji klimatycznej ONZ uzgodniły na COP29 w 2024 roku zwiększyć, obok szerszego celu zmobilizowania co najmniej 300 miliardów dolarów rocznie dla krajów rozwijających się do 2035 roku. Nazywanie tego „luką w finansowaniu adaptacji" wręcz umniejsza problem. To błędna alokacja kapitału.

Nepal czyni ten paradoks boleśnie jasnym. Jego roczny PKB wynosi około 45 miliardów dolarów. Narodowy Plan Adaptacji szacuje priorytetowe koszty adaptacyjne do 2050 roku na 47,4 miliarda dolarów, z czego tylko 1,5 miliarda dolarów oczekiwane jest ze źródeł krajowych.

Przez wąską soczewkę przystępności fiskalnej Nepal nie może sobie pozwolić na adaptację. Przez pryzmat ekonomii ryzyka wniosek jest niemal odwrotny: Nepal nie może sobie pozwolić na konsekwencje braku środków na nią. A przez ekonomię externalii rodzi się trzeci wniosek: mało sensowne jest oczekiwanie, że kraje ponoszące nieproporcjonalny udział szkód sfinansują dostosowanie samodzielnie.

Wyjście z tej pułapki wymaga szerszej koncepcji kapitału produkcyjnego. Obok kapitału fizycznego, ludzkiego i naturalnego istnieją argumenty za kapitałem odporności: nagromadzoną zdolnością gospodarki do pochłaniania wstrząsów przy zachowaniu funkcji niezbędnych, od których zależy życie ekonomiczne i społeczne.

Samo słowo odporność zasługuje na ocalenie. Chwalenie podatnych społeczności za ich „odporność" może się sprowadzać do gratulowania im znoszenia warunków, których nigdy nie powinny były być proszone o znoszenie. Błędem jest mylenie odporności z rezygnacją.

Właściwie rozumiana odporność jest formą ekonomicznej opcjonalności: zdolnością do zachowania pola manewru, gdy warunki się pogarszają. Alternatywne trasy, zdolności rezerwowe, przestrzeń fiskalna, ubezpieczenia i systemy wczesnego ostrzegania przybierają różne formy, lecz pełnią wspólną funkcję ekonomiczną: zachowują wybory, które wstrząs mógłby w przeciwnym razie wyeliminować.

Podważa to również nasze rozumienie efektywności. Przez dekady firmy i rządy zachęcano do eliminowania luzów, minimalizowania zapasów, konsolidacji dostawców i maksymalizacji wykorzystania aktywów. W warunkach głębokiej niepewności to, co dziś wydaje się efektywne, jutro może okazać się źródłem kruchości. To, co w arkuszu kalkulacyjnym wygląda na luz, może być ubezpieczeniem osadzonym w systemie produkcyjnym.

Nie jest to argument za bezkrytyczną redundancją. Wraz ze zmianą rozkładów prawdopodobieństwa zmienia się również ekonomicznie efektywny poziom redundancji. Efektywność pyta, ile produkcji możemy wydobyć, gdy wszystko idzie dobrze. Odporność pyta, ile możemy zachować, gdy idzie źle.

Walter Benjamin napisał kiedyś, że „to, że rzeczy »po prostu trwają«, jest katastrofą". Kierował to przeciwko krzepiącej idei postępu jako nieprzerwanego kontinuum. Zmiana klimatu stawia ekonomii inny, lecz pokrewny problem. Nasze modele od dawna traktują ciągłość jako punkt odniesienia — infrastruktura działa, elektryczność płynie, łańcuchy dostaw się utrzymują. Gdy te założenia stają się mniej pewne, sama ciągłość nabywa wartości ekonomicznej.

Jednak duża część analizy ekonomicznej nadal przebiega tak, jakby ciągłość była stanem domyślnym. Dyskontujemy przyszłe przepływy pieniężne z niezwyłym wyrafinowaniem, często zakładając przy tym fizyczne warunki niezbędne do ich wygenerowania.

Pytanie więc nie brzmi już tylko: ile kosztuje adaptacja. Brzmi: jaką przyszłość zakładają nasze ceny — i kto płaci, gdy te założenia okażą się błędne.

Ekonomia stała się niezwykle biegła w wycenie porażki, gdy już nastąpi. Trudniejszym zadaniem jest wycena kontrfaktyczności: strat, którym odporność zapobiega, zdolności produkcyjnej, którą zachowuje, i ciągłości, którą umożliwia.

W niestabilnym klimacie ciągłość nie może już być traktowana jako stan domyślny.

Gonzalo Delacámara jest dyrektorem wykonawczym Elevate Water Foundation i profesorem nadzwyczajnym na IE University w Hiszpanii.