Technologię często nazywa się wielkim wyrównywaczem szans — dziedziną, w której to, co potrafi się zbudować, ma większe znaczenie niż to, jak ktoś wygląda, chodzi, słyszy czy widzi. Dla wielu nigeryjskich profesjonalistów technologicznych z niepełnosprawnościami rzeczywistość jest jednak bardziej skomplikowana. Sama praca może być dla nich otwarta, bo kod nie obchodzi, kto go napisał. Prawie wszystko wokół tej pracy — narzędzia, proces rekrutacji, lekcje, biuro — zostało zaprojektowane z myślą o kimś innym.

Źle zaprojektowana strona internetowa może uniemożliwić czytnikowi ekranu interpretację jej treści. Niedostępne narzędzie programistyczne może zamienić nawet proste zadania w przeszkody dla osoby, która nie widzi interfejsu. Lekcja wideo bez napisów ani tłumaczenia na język migowy może wykluczyć osoby głuche lub niedosłyszące. W technologii niepełnosprawność rzadko jest ograniczeniem możliwości; częściej jest ograniczeniem dostępu, a dostęp decydują inni ludzie. Branża ma wspólny punkt odniesienia — Web Content Accessibility Guidelines (WCAG), globalny standard konsorcjum World Wide Web Consortium dla stron zaprojektowanych do współpracy z technologiami wspomagającymi — ale, jak pokazują poniższe historie, w praktyce jest on stosowany nierównomiernie.

Wyzwania rzadko mają dramatyczny charakter, bo są ciche i powtarzalne: podanie bez odpowiedzi, rozmowa kwalifikacyjna kończąca się przedwcześnie, urządzenie kosztujące więcej niż miesięczna pensja, życzliwa oferta dobroczynności w odpowiedzi na prośbę o pracę. Gdy osoby z niepełnosprawnościami pracujące w technologii mówią, co chcą słyszeć, odpowiedź jest zwykle prosta. Nie oczekują braw, lecz uczciwej szansy. Wiele z nich mówi, że ma dość bycia opisywanym jako „inspirujące” za wykonywanie zwykłej pracy i bycia zmuszanym do udowodnienia umiejętności, które ich kolegom przypisuje się bez pytania.

Przekazują też zdobytą wiedzę kolejnym osobom, bo wiedzą, ile kosztuje pierwszy krok. Wzięte razem, ich historie pokazują, że inkluzyja jest decyzją projektową — i że branża stworzona do rozwiązywania problemów jeszcze tego jednego nie rozwiązała. Oto siedmioro Nigerijczyków z niepełnosprawnościami, ich zajęcia oraz to, czego nauczyła ich ta droga.

Opeolu Akinola: trzy dekady nauczania informatyki niewidomych studentów

Opeolu Akinola zdiagnozowano w wieku trzech lat retinitis pigmentosa, rzadką chorobę genetyczną, a w ciągu kilku lat całkowicie stracił wzrok. Następnie przez około trzy dekady uczył się informatyki samodzielnie. W 1994 roku natrafił na barierę, którą wielu niewidomych profesjonalistów zna do dziś: zasady poufności nie pozwalały mu korzystać z asystenta, a nie miał technologii wspomagającej, która mogłaby go zastąpić.

Zaczął od wolontariatu w organizacji non profit w 1995 roku. W 1999 roku dołączył do Nigerwives Braille Book Production Centre jako pierwszy instruktor informatyki, gdzie opracował program nauczania opisywany jako pierwszy tego rodzaju w Afryce Zachodniej i przeszkolił szacunkowo od 20 do 30 osób. Później współzałożył AccessTech Innovation and Research Centre w Lagos, który uczy osoby z niepełnosprawnościami, głównie niewidome i słabowidzące, obsługi klawiatury, oprogramowania biurowego, zamiany tekstu na mowę, mowy na tekst oraz narzędzi AI. Ośrodek działa w modelu dwutorowym: klienci korporacyjni płacą za szkolenia, a osoby, których nie stać, uczą się bezpłatnie.

W 2022 roku zespół stojący za AccessTech zdobył 1500 dolarów finansowania na start w pierwszym konkursie Business Case Uniwersytetu Nexford. W styczniu 2023 roku AccessTech otrzymał grant Microsoft AI for Accessibility, by przeszkolić 200 osób między majem 2023 a majem 2024 — program ukończyły 234 osoby, a dokładnie 238. Przez zajęcia Akinoli przeszło, jak się podaje, blisko 5000 studentów z całej Afryki.

Victor Ekwueme: specjalista Odoo i data scientist w Chams

Mając około siedem lat, Victor Ekwueme zauważył, że wieczorami widzi gorzej niż w ciągu dnia. Nie wiedział wtedy, że to pierwszy objaw retinitis pigmentosa — schorzenia, które później odebrało mu większość wzroku. Dziesięciolecia później pracuje jako specjalista Odoo i data scientist w Chams oraz uczy młodych niewidomych osób analizy danych.

Jego droga naprzód zaczęła się, gdy postanowił oprzeć się na narzędziach i ludziach. Korzystał z czytnika ekranu, napisał program pobierający dane ze stron, których czytnik nie obsługiwał, i ukończył kurs Pythona MIT na edX. W 2011 roku, zanim jego wzrok dalej osłabł, wygrał hackathon Apps4Africa aplikacją do zarządzania szpitalem.

Ekwueme odkrył, że umieszczenie informacji o niepełnosprawności w CV oznaczało niewiele zaproszeń na rozmowy, a jej usunięcie — rozmowy, ale brak ofert. Ten kompromis — ujawnić i stracić rozmowy, ukryć i i tak nie dostać oferty — to pułapka rekrutacyjna, którą opisuje wielu kandydatów z niepełnosprawnościami. Oprócz pracy w Chams uczy w pilotażowym programie AccessTech z analizy danych dla młodych osób słabowidzących.

Toyosi Badejo-Okusanya: skalowanie dostępności dzięki Adaptive Atelier

Toyosi Badejo-Okusanya zdiagnozowano ubytek słuchu w wieku czterech lat. Dorastając w Lagos, rzadko widziała młodych osoby z niepełnosprawnościami budujące kariery, tworzące technologie lub kształtujące branże. Jej kariera zaczęła się w globalnym marketingu, konsultingu dostępności i strategii marki, gdzie pracowała nad dostępnymi kampaniami cyfrowymi, inkluzywną strategią treści i merchandisingiem wizualnym.

Punkt zwrotny nastąpił, gdy zdecydowała przejść od opowieści i rzecznictwa do budowania firmy, która w skali zajmuje się dostępnością. Zauważyła, że wiele stron i platform w Afryce i poza nią nie jest zaprojektowanych dla osób z niepełnosprawnościami, odcinając je od pracy, edukacji, bankowości, zakupów i niezbędnych informacji.

Jej firma, Adaptive Atelier, opiera się na trzech produktach. Adaptive API łączy AI z wiedzą ekspertów z niepełnosprawnościami, pomagając firmom wykrywać i naprawiać problemy z dostępnością, jednocześnie tworząc płatną pracę dla profesjonalistów z niepełnosprawnościami. AdaptiveWiz pozwala firmom audytować swoje strony, a w ramach Adaptive Test osoby z niepełnosprawnościami są opłacane jako konsultanci testujący strony internetowe. Jej produkty w praktyce zamieniają zauważoną przez nią lukę dostępności w płatną pracę dla tych, których dotyka najbardziej.

Divinegift Usman: szkolenia z technologii wspomagających w Kaduna

Divinegift Usman obudził się pewnej nocy w wieku dziewięciu lat bez wzroku, choć nigdy nie miał choroby oczu. Studiował informatykę na Federal University of Technology w Minna jako jedyny słabowidzący student na swoim roku, polegając na kolegach, którzy nagrywali materiały i czytali pytania egzaminacyjne. Mówi, że nigdy wcześniej nie pisał na komputerze, zanim nie przeszedł szkolenia u Akinoli w Lagos, gdzie nauczył się czytników ekranu i pisania.

To szkolenie doprowadziło do powstania Zions Assistive Tech Solutions w Kaduna, założonej w 2021 roku, która uczy osoby słabowidzące korzystania z telefonów z Androidem, komputerów, czytników ekranu, poczty e-mail i internetu. Przedłużył tym samym łańcuch, który zaczął się od jego własnego nauczyciela, przenosząc szkolenia z technologii wspomagających z Lagos do północnej Nigerii. W grudniu 2020 roku założył Divine Life and Light Foundation w Kaduna, gdzie nawiązał współpracę z NGO, instytucjami rządowymi, szkołami i grupami osób z niepełnosprawnościami. Szkolił kiedyś klienta w Abudży, około 200 km away. Jego największą przeszkodą są koszty, bo urządzenia potrzebne jego klientom są drogie. Nie poddaje się, bo — jak mówi — skoro tyle zyskał, inni też powinni mieć taką szansę.

Jego umiejętności sięgają już poza Nigerię. Pod koniec 2025 roku pracował zdalnie jako konsultant ds. budowania społeczności dla firmy z Wielkiej Brytanii, przekraczając dwumiesięczny cel 40 członków o więcej niż 100%. Zdalne kontrakty takie jak ten poszerzają też pulę klientów, do których nigeryjski profesjonalista z niepełnosprawnością może dotrzeć daleko poza miasto, w którym mieszka.

Afolabi: backend engineer, który pisał wczesny kod w Notatniku

Wzrok Afolabiego zaczął słabnąć w 2005 roku i pogarszał się przez kolejne lata. W 2013 roku trafił do ośrodka rehabilitacyjnego, gdzie nauczył się czytników ekranu, pisma Braille’a i pisania, choć Braille’a początkowo uważał za trudny i się mu stawiał. Około 2014 i 2015 roku uczył się programować samodzielnie na Codecademy, Courserze i W3Schools. Wiele edytorów było niedostępnych, więc dużą część wczesnego kodu pisał w Notatniku. To obejście pokazuje, jak niedostępne narzędzia deweloperskie podnoszą koszt wejścia na długo, zanim niewidomy programista dotrze na rynek pracy.

Później ukończył dwuipółletni dyplom z inżynierii oprogramowania w NIIT w Lagos, gdzie był pierwszym słabowidzącym studentem, i od 2022 roku pracuje jako backend engineer w Cyclone Technology Limited, nigeryjskiej firmie doradczej zajmującej się oprogramowaniem. Jego zestaw narzędzi obejmuje NVDA na komputerze, TalkBack na telefonie oraz DeepSeek do szybszego przyswajania pojęć. Buduje też aplikację quizową i przekonuje, że dostępność powinna być wbudowana od początku, a nie dodawana później. To zasada, na której opierają się standardy dostępności branży — i, jak sugerują jego lata z Notatnikiem, jedna, której praktyka nie zawsze przestrzega.

Albert: od reklamy na Facebooku do roli data analyst

Po studiach Albert nie wiedział, co robić dalej. Zobaczył reklamę na Facebooku zapraszającą kandydatów głuchych do programu technologicznego i aplikował. W Deaf-in-Tech studiował analizę danych, programowanie i narzędzia wizualizacji, takie jak Power BI, oraz nauczył się budować portfolio i tworzyć sieć kontaktów online. Szukanie pracy w Nigerii jest i tak trudne, a jako osoba głucha miał jeszcze mniejsze szanse. Obecnie pracuje jako data analyst w Connected Development, organizacji pozarządowej skupionej na przejrzystości i dobrym rządzeniu, i nazywa dołączenie do programu decyzją, która zmieniła mu życie.

Victor: nauczanie programowania w języku migowym w Abudży

Siódmy profesjonalista, Victor, uczy programowania w języku migowym w Abudży; często zaczyna od podstaw, takich jak włączenie komputera i obsługa klawiatury, i polega na pokazach na żywo oraz powtarzaniu. Program, w którym pracuje, rozpoczął się w 2022 roku pod kierownictwem dr Arowolo Ayooli, którego poruszyła historia głuchego współlokatora ze studiów, którego pracodawcy oceniali ofertami dobroczynności zamiast kwalifikacji.

Deaf-in-Tech przeszkolił od tego czasu ponad 1000 osób, wspierał 10 głuchych founderów i umieścił co najmniej 32 absolwentów na stanowiskach technicznych. Victor mówi, że główną barierą dla głuchych studentów jest komunikacja. Gdy zostanie usunięta — mówi — mogą uczyć się równie szybko jak wszyscy inni. To, co pozostaje nierozwiązane u wszystkich siedmiu bohaterów, to zatem nie możliwości, lecz dostęp — decyzje projektowe, od narzędzi programistycznych po materiały dydaktyczne i rekrutację, które wciąż decydują o tym, kto może uczestniczyć.