Ludzie coraz częściej zwracają się do sztucznej inteligencji o poradę. Raport Pew Research Center z 2026 roku wykazał, że 10% Amerykanów korzysta z chatbotów w celu uzyskania wsparcia emocjonalnego lub towarzystwa. Niektórzy użytkownicy postrzegają nawet AI jako charyzmatycznego przywódcę, według badań opublikowanych przez The Conversation.

Bardziej ogólnie, duże badanie 1,1 miliona rozmów z ChatGPT wykazało, że 49% wiadomości dotyczyło poszukiwania przez użytkowników „informacji lub porad”, aby być „lepiej poinformowanym lub podejmować lepsze decyzje”. Innymi słowy, szukanie porad to już główny nurt korzystania z konwersacyjnej AI, a nie niszowy eksperyment — fakt, który nadaje praktyczne znaczenie pytaniom o to, jak duży autorytet te systemy mają w oczach użytkowników.

Te pytania nie ograniczają się do zwykłych, praktycznych spraw. W 2021 roku Ask Delphi, strona oparta na AI, zapraszająca użytkowników do zadawania pytań etycznych i moralnych, otrzymała 3 miliony zapytań w ciągu kilku tygodni. Jej projektanci — badacze z Allen Institute for AI i University of Washington — powiedzieli, że nie zamierzali, aby system służył jako autorytet moralny, ale obawiali się, że użytkownicy mogą go tak postrzegać. Projekt Allen Institute for AI został następnie opisany przez The Verge.

The Verge argumentował, że nazwa Ask Delphi zachęcałaowników do postrzegania systemu jako niezgłębionego źródła wyższej wiedzy. Został nazwany na cześć wyroczni delfickiej, do której starożytni Grecy zwracali się z trudnymi pytaniami. Wyrocznią była kapłanka, która wpadała w trans, aby przekazywać odpowiedzi od Apolla, greckiego boga proroctw.

Wybór nazwy „Delphi” jest wymowny. Przez całą historię społeczeństwa stojące przed trudnymi pytaniami zwracały się do źródeł, które — jak wierzono — wiedziały więcej niż jakikolwiek zwykły człowiek. Wyrocznie, prorocy i praktyki wróżbiarskie oferowały wskazówki pochodzące z niezgłębionych lub tajemniczych źródeł, gdy ludzki osąd osiągał swoje granice.

Jako antropolog zainteresowany religią i badacz AI zainteresowany chatbotami jesteśmy zaciekawieni, że starożytna idea wyroczni powróciła w dyskusjach o konwersacyjnej AI. Podobnie jak starożytne wyrocznie, nowoczesna AI jest coraz częściej pytana o trudne kwestie, które przekraczają osąd lub wiedzę każdej pojedynczej osoby — od „Czy można kłamać, żeby chronić czyjeś uczucia?” po „Zdetonować bombę atomową, aby uratować swoje dziecko”.

Podobieństwo na tym się nie kończy. Procesy, za pomocą których AI generuje odpowiedzi, są niezrozumiałe nie tylko dla użytkowników, ale także dla projektantów tych systemów. Uważamy, że ta nieprzeniknliwość jest częścią powodu, dla którego ludzie postrzegają systemy AI jako autorytety.

Starożytny ludzki dylemat

Wyrocznie — czy to ludzkie postacie, takie jak kapłanka w Delfach, czy techniki, takie jak wróżenie z I Jing — pojawiały się w społeczeństwach od starożytnej Grecji po Chiny i w różnych tradycjach religijnych.

Na przykład wyrocznia Ram Shalaka opiera się na hinduskim piśmie Ramcharitmanas, XVI-wiecznym opowieści o starożytnym indyjskim eposie Ramajana. Użytkownik kładzie palec na losowym polu siatki 15 na 15. Następnie stała procedura liczenia ujawnia werset z pisma, który ma odpowiedzieć na pytanie nurtujące użytkownika. W chrześcijańskiej bibliomancji, formie wróżbiarstwa, osoba szukająca wskazók otwiera Biblię w losowym miejscu i interpretuje napotkany fragment jako odpowiedź na swoje pytanie.

Wykorzystanie losowości w tych wróżbiarskich technikach tworzy tajemniczy efekt czarnej skrzynki: nikt nie jest w stanie dokładnie wyjaśnić, jak element przypadku wpisany w proces łączy się z pojawiającą się odpowiedzią. Jednak ta nieprzeniknliwość jest częścią autorytetu wyroczni. Użytkownicy szukający transcendentnych źródeł wiedzy nie wiedzą, ani niekoniecznie się tym przejmują, jak wyrocznia wygenerowała swoją odpowiedź.

Antropolodzy odkryli, że wyrocznie i wróżbiarstwo powszechnie wykorzystują techniki generujące losowe wyniki. Ich odpowiedzi mogą zatem wydawać się bezstronne, a ich źródła tajemnicze, co wzmacnia przekonanie, że mają związek z czymś wykraczającym poza ludzkie granice. Badania na ten temat obejmują prace zebrane w Anthro Encyclopedia.

Koncepcja wyroczni weszła także do informatyki, zyskując precyzyjne znaczenie matematyczne w 1939 roku. Alan Turing, którego idee były fundamentalne zarówno dla informatyki, jak i AI, przyjął tę koncepcję w pracy opartej na swojej rozprawie doktorskiej. Wprowadził „maszyny wyroczni”, matematyczne modele obliczeń, które mogły konsultować się z zewnętrznym źródłem w sprawie odpowiedzi niedostępnych dla samej maszyny.

W kontekście matematycznym i religijnym, innymi słowy, wyrocznia dostarcza odpowiedzi na problemy, których nie można rozwiązać w ramach istniejącego systemu ani zbioru aksjomatów. Ta linia rodowa pokazuje, że ujęcie wyroczni nie jest jedynie retorycznym ozdobnikiem; jest zakorzenione w teoretycznych podstawach informatyki od najwcześniejszych dni tej dziedziny.

Wyrocznia w epoce AI

Współczesne chatboty, takie jak ChatGPT, są często opisywane jako nieprzejrzyste czarne skrzynki. Nie dzieje się tak dlatego, że pełny mechanizm ich obliczeń jest ukryty przed użytkownikami. Charakterystyka ta dotyczy również modeli o otwartych wagach, których parametry liczbowe, zwane „wagami”, są publicznie dostępne. Definicja modeli o otwartych wagach według Stanforda opisuje tę różnicę.

Obliczenia wykonywane przez te modele są elementarne: dodawanie, mnożenie i proste funkcje matematyczne. Jednak ogromna liczba takich obliczeń zachodzi, gdy model odpowiada na zapytanie użytkownika, co sprawia, że niemal niemożliwe jest zrozumienie, co system robi jako całość.

Kluczowe jest to, że wagi rządzące tymi obliczeniami nie są projektowane indywidualnie przez ludzi. Są automatycznie uczone na danych o skali internetu podczas treningu. Nawet gdy wagi i każde elementarne obliczenie są dostępne do wglądu, nikt nie potrafi łatwo wyjaśnić, jak model produkuje określoną odpowiedź. Cała dziedzina współczesnej AI, zwana „interpretowalnością mechanistyczną”, poświęcona jest pogłębianiu zrozum, jak te systemy działają od wewnątrz. Anthropic opublikował badania dotyczące interpretowalności. Ta dziedzina jest najbardziej bezpośrednią odpowiedzią branży na problem czarnej skrzynki, a jej postępy stanowią jeden z konkretnych kierunków, które warto obserwować, gdy chatboty zajmują coraz większą rolę doradczą w codziennym życiu.

Projektanci AI przyznają, że nie w pełni rozumieją, jak ich systemy wytwarzają określone zachowania. Nawet gdy projektanci nie zamierzają, aby ich systemy pełniły rolę wyroczni, systemy mogą generować rozmowy, które wydają się religijne.

W zeszłym roku Anthropic publicznie poinformował o nieoczekiwanym zjawisku związanym z Claude 4. Zwykle Claude rozmawia z człowiekiem. Inżynierowie Anthropic umieścili jednak Claude po obu stronach rozmowy. Wymiana maszyna–maszyna szybko obróciła się wokół świadomości i samoświadomości, generując treści o tematyce duchowej, metafizycznej lub poetyckiej.

Anthropic nazwał ten zagadkowy wzorzec zachowania atraktorem „duchowej błogości”, tendencją rozmowy do zmierzania ku mistycznym tematom. Firma podkreśliła, że zachowanie było nieoczekiwane, ponieważ pojawiło się bez wyraźnego treningu w kierunku takich odpowiedzi. The Conversation pisała o tym zjawisku.

Argument nie sprowadza się do tego, że ChatGPT jest nową wyroechnią delficką ani że większość ludzi uważa AI za boską. Odpowiedzi systemów AI nie są też nieomylne. Przede wszystkim historia wyroczni wskazuje na trwałą cechę ludzkiego życia: gdy tylko ludzie osiągają granice tego, co mogą ustalić samodzielnie, szukają odpowiedzi poza sobą.

Dziś AI staje się jednym z takich źródeł. Instytucje mogły się dramatycznie zmienić na przestrzeni czasu, ale ludzki dylemat pozostał ten sam.

Webb Keane, profesor antropologii im. George'a Herberta Meada na University of Michigan, oraz Ambuj Tewari, profesor elektrotechniki i informatyki na University of Michigan

Ten artykuł został przedrukowany z The Conversation na licencji Creative Commons. Przeczytaj oryginalny artykuł.

Ta historia została pierwotnie opublikowana na Fortune.com.