„Czarny poniedziałek” zyskuje na popularności w mediach społecznościowych przed otwarciem Wall Street 19 października 2026 roku — w 39. rocznicę najgorszego jednodniowego krachu w historii giełdy. Napędzają go weekendowe likwidacje tokenizowanych akcji AI, wysokie ceny ropy i rosnące rentowności obligacji.

Co wydarzyło się w Czarny poniedziałek 1987 roku

19 października 1987 roku średnia przemysłowa Dow Jones spadła o 22,6% podczas jednej sesji. Do dziś pozostaje to największy procentowy spadek jednego dnia w historii — gorszy niż ktokolwiek dzień krachu z 1929 roku, wznowienia notowań po zamachach z 11 września czy kryzysu finansowego z 2008 roku.

S&P 500 stracił tego dnia 20,5%, a Nasdaq 11,4%, co wymazało około 500 miliardów dolarów amerykańskiej wartości akcji. Hongkong zamknął swoją giełdę na cztery dni; po wznowieniu notowań Hang Seng spadł o 33%. Rezerwa Federalna zapowiedziała zapewnienie płynności, aby utrzymać działanie systemu finansowego.

Rynki ostatecznie się odbudowały — Dow odzyskał poziom sprzed krachu w ciągu około dwóch lat — ale to wydarzenie ukształtowało na dziesięciolecia sposób, w jaki Wall Street zarządza ryzykiem.

Dlaczego rynki się załamały

Nie było jednej przyczyny. Raporty z tamtego czasu wskazywały na rosnące napięcia w Zatoce Perskiej, obawy o wyższe stopy procentowe, zmartwienia związane z deficytem handlowym, komputerowy trading programowy — w dużej mier powiązany ze strategiami „ubezpieczenia portfela”, które nakazywały sprzedaż kontraktów futures wraz ze spadkiem cen — oraz pięcioletni rynek hossy, który przeszedł bez istotnej korekty. Relacje z tamtego wieczoru wciąż wracały do jednego słowa: panika. Gdy strach przejął kontrolę, a uporządkowany obrót się załamał, sprzedaż zaczęła sama napędzać samą siebie.

Hamulce, które Wall Street dodał później

Amerykańskie giełdy wprowadziły bezpieczniki (circuit breakers) w 1988 roku. Zgodnie z dzisiejszymi zasadami wstrzymania obrotu zależą od skali spadku S&P 500:

• Spadek o 7% przed 15:25 czasu ET wstrzymuje cały amerykański obrót akcjami na 15 minut
• Spadek o 13% przed 15:25 czasu ET uruchamia drugie 15-minutowe wstrzymanie
• Spadek o 20% w dowolnym momencie kończy obrót na dany dzień

Wstrzymania mają dać traderom czas na przyswojenie nowych informacji i przywrócenie uporządkowanego wyceny. Zgodnie z danymi CME Group kontrakty futures na S&P 500 są również ograniczone do ruchu o 7% w nocy. Bezpieczniki zadziałały po raz pierwszy 27 października 1997 roku, gdy Dow spadł o 554 punkty, a obrót zakończono 30 minut wcześniej. Regulatorzy zaostrzyli zasady w 2013 roku, po tym jak bezpieczniki nie zadziałały podczas Błyskawicznego Krachu w 2010 roku. W marcu 2020 roku wstrzymanie pierwszego poziomu zadziałało cztery razy w ciągu ośmiu dni handlowych. Poziom 20% nigdy nie został osiągnięty.

Dlaczego traderzy obawiają się powtórki 19 października

Ropa Brent zamknęła się w piątek, według doniesień, blisko 110 dolarów, częściowo w związku z raportami o ukraińskich atakach na instalacje naftowe w pobliżu Sankt Petersburga. Wskaźnik zmienności VIX — miara oczekiwanych wahań giełdowych wyliczana z cen opcji — ma znajdować się na czteromiesięcznym maksimum. Rentowności obligacji skarbowych rosną, a inflacja pozostaje wysoka. Akcje banków spadły, niepotwierdzone pogłoski o kłopotach funduszu skoncentrowanego na AI rozprzestrzeniają się.

Przedsiębiorca kryptowalutowy Ran Neuner powiedział, że z amerykańskich akcji technologicznych zniknęło 1,9 biliona dolarów.

Zarządzający funduszem Adrian Day powiedział, że niektóre z dzisiejszych warunków przypominają rok 1987, w tym wyższe stopy, obawy o dolara i deficyt oraz sektor AI, który wielu uważa za przewartościowany. Jednak zauważył, że rentowności nie są jeszcze na tyle wysokie, aby wyciągnąć duże środki z akcji do długoterminowych obligacji skarbowych, dodając, że ostatnia aukcja 10-latek spotkała się z dużym zainteresowaniem.

Weekendowe wyprzedaże tokenizowanych akcji

Przy zamkniętych rynkach amerykańskich w sobotę kontrakty perpetual futures — kryptovalutowe instrumenty pochodne bez daty wygaśnięcia — powiązane z akcjami firm AI i producentów chipów spadły o maksymalnie 5% w ciągu sekund. Dane CoinGlass pokazały około 51,6 miliona dolarów zlikwidowanych dźwigniowych pozycji na akcjach chipowych w ciągu około 10 minut, wśród dotkniętych były kontrakty na Micron, SanDisk i SOXL.

Likwidacje wymuszają zamknięcie pozycji dźwigniowych, gdy zabezpieczenie już nie pokrywa potencjalnych strat, a ich kaskady mogą w sekundy przyspieszyć wyprzedaż.

Co to oznacza dla Bitcoina

Bitcoin i Ethereum spadły razem z kontraktami na akcje AI, po czym odbiły. Stopy finansowania BTC i ETH — okresowe płatności między traderami, obciążające stronę bardziej zatłoczoną — pozostały bliskie neutralnym, co sugeruje, że traderzy nie zajmowali silnych pozycji w żadnym kierunku.

Kryptowaluty nie mają bezpieczników. Handlują przez całą dobę, więc każda reakcja zaczyna się przed amerykańskim otwarciem. Jeśli akcje mocno spadną w poniedziałek, wymuszone likwidacje, rosnące rentowności i szersze odejście od ryzyka mogą pchnąć Bitcoina w dół — a cienka płynność zwykle wyostrza takie ruchy.

Na co zwracać uwagę w poniedziałek:

• Nasdaq przy amerykańskim otwarciu
• Ceny ropy i rentowności obligacji skarbowych
• Czy Bitcoin utrzyma swoje ostatnie minima

Bezpieczniki znacznie utrudniają powtórzenie 22% spadku jednodniowego, ale nie powstrzymują strat poniżej poziomów wstrzymania. Tymczasem tokenizowane akcje i kryptowaluty handlują obecnie 24/7 bez żadnego z tych zabezpieczeń.