(Część 2)

W moim poprzednim felietonie omawiałem ostatni raport Philippine Institute for Development Studies (PIDS) zatytułowany „How Energy Secure is the Philippines?” autorstwa dr Adoracion Navarro i jej współautorów, zaprezentowany na forum politycznym pod tytułem „Energy Security in the Age of Renewables: Is the Philippines Ready for the Energy Transition?”. Raport zaproponował szersze ramy pomiaru bezpieczeństwa energetycznego — wychodzące poza tradycyjne kwestie przystępności cenowej, dostępności i niezawodności poprzez dodanie wystarczalności, odporności i zrównoważenia. Zaproponowano również wskaźniki i prognozy pozwalające monitorować i oceniać wyniki kraju w tych wymiarach.

Stawka jest znacząca. Filipiny od dawna silnie zależą od importowanych paliw kopalnych — przede wszystkim węgla, który wciąż odpowiada za największy udział w wytwarzaniu energii elektrycznej — co naraża konsumentów na wahania światowych cen. Filipińskie gospodarstwa domowe i przedsiębiorstwa płacą ponadto jedne z najwyższych stawek za energię elektryczną w Azji Południowo-Wschodniej, co stale obciąża konkurencyjność lokalnego przemysłu.

Po prezentacji raportu przedstawiciele Departamentu Energii (DoE), Komisji Regulacyjnej ds. Energii (ERC) oraz sektora prywatnego (First Gen) podzielili się swoimi spostrzeżeniami na temat wyników badania. Co do samych ram nie było większych rozbieżności. Dyskusja skupiła się natomiast na tym, co każdy z interesariuszy robi w celu wzmocnienia bezpieczeństwa energetycznego oraz na pojawiających się wyzwaniach i kompromisach.

Reakcje można podzielić na trzy główne perspektywy: planowania, regulacji i przemysłu.

Planowanie. DoE skondensowało swoje cele polityczne i programowe w akronim ARC: Access to Affordable Energy (dostęp do przystępnej cenowo energii), Reliability and Resiliency (niezawodność i odporność) oraz Clean and Sustainable Energy (czysta i zrównoważona energia). Departament zestawił trwające inicjatywy rządowe z lukami w każdym wymiarze bezpieczeństwa energetycznego, wykazując w praktyce, że programy rządowe obejmują już rozszerzone ramy.

W zakresie wystarczalności DoE zobowiązało się doprecyzować ramy inwestycyjne, tak aby poszukiwanie i rozwój rodzimych zasobów stały się atrakcyjne dla inwestorów. W zakresie niezawodności finalizuje plan Smart and Green Grid, aby zapewnić terminową realizację projektów przesyłowych wspierających transformację w kierunku czystej przyszłości energetycznej. W zakresie odporności bada utworzenie strategicznych rezerw ropy naftowej. W zakresie przystępności cenowej promuje reformy zwiększające konkurencję na rynku energii, przyspieszające integrację odnawialnych źródeł energii i wspierające przejście na czystszy transport. W zakresie dostępności wskazało ustawę Microgrid Systems Act z 2022 r. jako mechanizm przyspieszający elektryfikację obszarów nieobjętych usługami lub niedostatecznie obsługiwanych. W zakresie zrównoważenia DoE zobowiązało się upowszechniać mechanizmy zielonych finansów i zachęcać do czystszych wyborów energetycznych.

Regulacja. ERC podkreślało osiągnięcie transformacji przy najniższych kosztach, wskazując, że ceny energii elektrycznej powinny odzwierciedlać nie tylko rzeczywiste koszty, lecz także efektywność ekonomiczną. Po stronie podażowej DoE i ERC wdrażają proces konkurencyjnego wyboru (Competitive Selection Process) dla umów o dostawę energii przedsiębiorstw dystrybucyjnych obsługujących rynek nierozłączony. W odniesieniu do energii odnawialnej kontynuują wdrażanie programu Green Energy Auction Program, w ramach którego deweloperzy OZE konkurują o kontrakty dostaw objęte limitem cenowym. Po stronie popytowej ERC dąży do dalszego uruchomienia zasad Retail Competition and Open Access aż do poziomu gospodarstw domowych.

Przemysł. Przedstawiciel First Gen ostrzegał, że skupianie się przede wszystkim na przystępności cenowej jest zbyt wąskim podejściem. Kraj — argumentował — ma możliwość dążyć do większej samowystarczalności energetycznej i zrównoważenia bez uszczerbku dla niezawodności. Energia geotermalna pozostaje na przykład niedoceniana, choć jest jednym z nielicznych odnawialnych źródeł zdolnych do zapewnienia całodobowej mocy bazowej. Filipiny są w rzeczywistości jednym z czołowych światowych producentów energii geotermalnej, co czyni nied wykorzystanie tego rodzimego zasobu tym bardziej istotnym dla bezpieczeństwa energetycznego. Wyzwaniem jest usunięcie barier, które nadal zniechęcają do inwestycji.

Zapytany, czego kraj potrzebuje na tym etapie, przedstawiciel przemysłu podkreślił znaczenie równoważenia technologii mogących lepiej wykorzystać dzisiejszą nadwyżkę energii słonecznej w godzinach dziennych. Wskazał również na konieczność większej uwagi wobec geografii: zasoby odnawialne, centra popytu i infrastruktura przesyłowa są nierównomiernie rozmieszczone na archipelagu, co wymaga starannego planowania mocy i strategicznych decyzji inwestycyjnych. Zauważył, że choć regulacje stają się coraz bardziej dojrzałe, wciąż istnieje potrzeba silniejszej komunikacji, współpracy i skoordynowanego planowania w całym sektorze.

Co zatem wynika z tych dyskusji?

Moja pierwsza refleksja powraca do pytania postawionego w poprzednim felietonie: bezpieczeństwo energetyczne — po co? Podczas forum panowała szeroka zgoda, że celem jest wzmocnienie bezpieczeństwa energetycznego, i odpowiednio na tym skupiła się dyskusja, koncentrując się na poprawie każdego z jego wymiarów. Relatywnie mało miejsca poświęcono jednak szerszemu celowi rozwojowemu, któremu bezpieczeństwo energetyczne ma służyć.

Biorąc pod uwagę filipiński kontekst regulacyjny, nie jest to zaskakujące. Istniejące ramy instytucjonalne kraju w dużej mierze odzwierciedlają filozofię panującą w chwili uchwalenia ustawy Electric Power Industry Reform Act (EPIRA) — przyjętej w 2001 r. w celu restrukturyzacji i prywatyzacji sektora energetycznego: stworzyć efektywny rynek energii elektrycznej, przyciągnąć inwestycje, zapewnić niezawodną infrastrukturę, a rozwój w dużej mierze przyjdzie sam. W ramach tego paradygmatu bezpieczeństwo energetyczne naturalnie staje się celem samym w sobie.

Wyzwania rozwojowe, przed którymi kraj stoi dzisiaj, powinny jednak skłonić do ponownego przemyślenia tego założenia. Transformacja energetyczna powinna przebiegać w połączeniu z szerszą narodową agendą obejmującą odbudowę przemysłu przetwórczego, rozwój minerałów krytycznych, ekspansję branż cyfrowych, wzmacnianie suwerenności energetycznej i tworzenie lepszych miejsc pracy. Te ambicje mają istotne znaczenie dla rodzaju systemu elektroenergetycznego, jaki Filipiny powinny zbudować. Planowanie energetyczne powinno zatem kierować się nie tylko prognozowanym popytem opartym na dzisiejszej gospodarce, lecz także wymogami gospodarki, którą kraj chce stworzyć.

Prowadzi to do drugiej refleksji: roli rządu. Jak przyznałem w poprzednim felietonie, rząd odgrywa ważną rolę w tworzeniu informacji jako dobra publicznego — ale informacja jest tylko jednym z wymiarów roli państwa. Jeśli bezpieczeństwo energetyczne rozumie się jako służące szerszej strategii rozwojowej, rola rządu nie może ograniczać się do ułatwiania funkcjonowania rynków czy korygowania ich niedoskonałości. Rynki są niezbędne w mobilizowaniu inwestycji, wspieraniu innowacji i reagowaniu na sygnały cenowe. Nie mogą jednak decydować o tym, co ostatecznie ma osiągnąć budowany system energetyczny kraju. To strategiczna funkcja rządu.

Rząd musi sformułować długoterminowe cele, koordynować inwestycje przekraczające możliwości pojedynczych podmiotów, budować infrastrukturę i instytucje umożliwiające rozwój, wspierać uczenie się technologiczne oraz dbać o to, aby dzisiejsze inwestycje energetyczne służyły celom rozwojowym jutra. W tym sensie rząd nie tylko sprawia, że rynki działają lepiej; zapewnia kierunek strategiczny i pomaga dostosować ewolucję rynków energii do długoterminowych celów rozwojowych kraju.

Również sprawiedliwa transformacja nabiera szerszego znaczenia. Nie chodzi tylko o ograniczanie emisji dwutlenku węgla przy jednoczesnej ochronie dotkniętych pracowników i społeczności. Chodzi także o to, aby sama transformacja stała się motorem rozwoju: budowę krajowych zdolności przemysłowych, tworzenie produktywnego zatrudnienia, wzmacnianie lokalnych łańcuchów dostaw, wspieranie uczenia się technologicznego oraz ograniczanie strategicznej zależności od importowanych paliw i technologii.

Bezpieczeństwo energetyczne, energia odnawialna i sprawiedliwa transformacja nie są więc odrębnymi agendami politycznymi. Są wzajemnie wzmacniającymi się elementami szerszej narodowej strategii rozwojowej. Wyzwaniem nie jest jedynie zbudowanie czystszego i bezpieczniejszego systemu energetycznego, lecz stworzenie takiego, który będzie w stanie odpowiednio wspierać strukturalną transformację filipińskiej gospodarki.

Nepomuceno Malaluan jest współzałożycielem i członkiem zarządu Action for Economic Reforms oraz członkiem jej zespołu ds. polityki przemysłowej.