Frederik Gregaard, dyrektor generalny Fundacji Cardano, powiedział uczestnikom Web Summit, jednej z największych konferencji technologicznych w Europie, że połączenie blockchainu, tożsamości cyfrowej i agentowej sztucznej inteligencji mogłoby uczynić dane finansowe spółek bezpośrednio weryfikowalnymi — zmianę, która według niego ograniczyłaby ryzyko oszustw takich jak afera Wirecard.

Postawił kluczowe pytanie: dlaczego rynki wciąż polegają na corocznych audytach i podpisanych dokumentach, skoro nawet audytorzy mogą zostać oszukani? A gdyby transakcje finansowe można było sprawdzać w czasie rzeczywistym, zamiast czekać na doroczny przegląd?

W opinii Gregaarda odpowiedź nie polega na większym zaufaniu do instytucji, lecz na przejściu do architektury, w której informacje można weryfikować bezpośrednio — również przez uprawnione podmioty zewnętrzne.

Sprawa Wirecard: 1,9 miliarda euro, które nigdy nie istniało

Wirecard pozostaje jednym z najwyraźniejszych przykładów ograniczeń tradycyjnego audytu. Przez lata niemiecka firma płatności cyfrowych — dawniej składnik indeksu DAX — twierdziła, że posiada znaczne rezerwy gotówkowe zdeponowane na kontach powierniczych w Azji. W czerwcu 2020 roku przyznała, że wykazane w jej sprawozdaniach finansowych 1,9 miliarda euro prawdopodobnie nie istnieje, i jeszcze w tym samym roku upadła.

Problem, jak zasugerował Gregaard, nie polegał tylko na złożoności operacji Wirecard, ale na niemożności konkretnego zweryfikowania informacji przekazywanych firmie audytorskiej. Śledztwo wykazało, że dokumenty poświadczające istnienie depozytów bankowych nie były autentyczne: kilka filipińskich banków zaprzeczyło jakimkolwiek związkom z Wirecard i potwierdziło, że przedstawione certyfikaty były fałszywe.

Według Gregaarda słabym punktem był sam proces weryfikacji. Otrzymanie dokumentu, który pozornie pochodził od banku, nie wystarczało; należało mieć możliwość bezpośredniego potwierdzenia, że bank rzeczywiście wydał certyfikat, a środki faktycznie istnieją.

Przypadek pokazał, że nawet system oparty na audytorach, certyfikatach i niezależnych kontrolach może zawieść, gdy podstawowe informacje nie są weryfikowane u źródła. Pytanie, jak argumentował, brzmi: jak zbudować system, w którym fałszowanie informacji finansowych będzie znacznie trudniejsze?

Blockchain a sprawozdania finansowe: propozycja Cardano

W ujęciu Gregaarda odpowiedzią nie jest zwykłe przeniesienie sprawozdań finansowych spółek na blockchain. Zmienić trzeba całą architekturę, poprzez którą dane finansowe są produkowane, certyfikowane i weryfikowane.

Publiczny blockchain może rejestrować informacje w sposób przejrzysty i niezmienny, pozwalając uprawnionym podmiotom na badanie operacji i odtwarzanie ich historii. W praktyce mogłoby to oznaczać możliwość weryfikacji transakcji organizacji bez fizycznej wizyty w jej biurach czy wielokrotnego proszenia o dodatkową dokumentację.

Gregaard wskazał samą Fundację Cardano jako przykład. Inwestor mógłby zapoznać się z informacjami finansowymi organizacji — w tym pozycjami skarbowymi i wydatkami na personel — poprzez weryfikowalne dane i atesty podmiotów trzecich. Co istotne, model nie zakłada automatycznego publikowania wszystkich poufnych informacji. Zamiast tego pozwala podmiotom posiadającym wymagane uprawnienia zweryfikować ich autentyczność.

W tym podejściu blockchain staje się infrastrukturą przejrzystości i identyfikowalności, podczas gdy systemy tożsamości cyfrowej ustalają, kto wyprodukował informację, kto ją certyfikował i kto ma prawo do niej wglądu.

Od Lehman Brothers do standardu LEI

Gregaard odwołał się także do innego kryzysu: upadku Lehman Brothers w 2008 roku, nadal największego bankructwa w historii Stanów Zjednoczonych. Upadek ujawnił strukturalną słabość rynków finansowych, na których duże instytucje działały poprzez sieci podmiotów prawnych, spółek zależnych i relacji umownych, które nie były jednolicie identyfikowalne. Odtworzenie ekspozycji finansowych i ustalenie, kto stał za poszczególnymi transakcjami, stało się niezwykle skomplikowane.

Z tej potrzeby zrodził się Legal Entity Identifier (LEI) — unikalny kod identyfikacyjny dla podmiotów prawnych uczestniczących w rynkach finansowych. System został opracowany w ramach inicjatyw promowanych przez Financial Stability Board na wniosek G20 w 2012 roku, a Global Legal Entity Identifier Foundation (GLEIF) z siedzibą w Szwajcarii powstała w 2014 roku, by wspierać jego wdrożenie.

LEI pozwala dokładnie zidentyfikować strony transakcji finansowej i powiązać informacje z różnych źródeł, a uzyskanie LEI stało się rutynowym wymogiem w wielu regulowanych rynkach. Dla Gregaarda jest to konkretny przykład tego, jak kryzys może przyspieszyć ewolucję infrastruktury finansowej. Następnym krokiem jest integracja tych standardów z technologiami blockchain i interoperacyjnymi systemami tożsamości cyfrowej.

Co istotne, LEI nie wymaga użycia blockchainu. To standard, który można zintegrować z tradycyjną infrastrukturą, choć blockchain może dodać nowe możliwości weryfikacji i identyfikowalności.

Agentowe AI a ciągły audyt

Połączenie blockchainu z agentową sztuczną inteligencją mogłoby znacznie zwiększyć efektywność kontroli korporacyjnych. Agenci AI to systemy zdolne do autonomicznego wykonywania określonych zadań, analizowania informacji i sygnalizowania anomalii zgodnie z ustalonymi regułami i celami.

Zastosowane w księgowości mogłyby nieprzerwanie monitorować transakcje organizacji, wykrywać nietypowe zachowania i alarmować kierownictwo w momencie pojawienia się potencjalnych nieprawidłowości. Dziś wiele procesów audytowych opiera się na kontrolach okresowych i próbkowaniu: audytorzy wybierają określone transakcje do sprawdzenia, niekoniecznie badając każdą z nich. Przy odpowiedniej infrastrukturze cyfrowej można byłoby analizować znacznie większą część operacji — potencjalnie cały przepływ księgowy.

Korzyścią byłaby nie tylko większa szybkość, ale też możliwość wykrywania anomalii, zanim utrwalią się jako problemy trudne do naprawienia.

Aby taki model działał, agenci AI musieliby jednak także potrafić weryfikować tożsamość podmiotów, z którymi wchodzą w interakcje. Autonomiczny system musi wiedzieć, czy otrzymuje informacje od banku, spółki czy rzeczywiście uprawnionego podmiotu. Tu właśnie wchodzi weryfikowalna tożsamość cyfrowa: blockchain rejestruje dowody i czyni operacje weryfikowalnymi, a poświadczenia cyfrowe pozwalają ustalić wiarygodność zaangażowanych tożsamości.

Problem wyroczni: blockchain nie gwarantuje prawdy

Gregaard nie pomijał fundamentalnego ograniczenia: sam blockchain nie eliminuje oszustw. Transakcja zapisana na blockchainie może być zweryfikowana i nie może być arbitralnie zmieniona, ale nic to nie mówi o tym, czy informacja była poprawna w momencie wprowadzenia.

Jeśli ktoś zapisze fałszywe dane, technologia gwarantuje jedynie, że nie zostaną później zmienione — niekoniecznie że były prawdziwe w chwili rejestracji. To wyzwanie znane jako problem wyroczni: wiarygodność danych wchodzących na blockchain ze świata zewnętrznego.

Dlatego tożsamość cyfrowa i atesty podmiotów trzecich stają się fundamentem. Nie wystarczy wiedzieć, że informacja została zapisana; trzeba też móc wykazać, kto ją wyprodukował, który organ ją certyfikował i w jakim procesie została zweryfikowana.

Kwestia ta nabiera dodatkowego znaczenia w kontekście, w którym oszustwa mogą być organizowane przez osoby wewnątrz samych instytucji, które mają dawać gwarancje. Nawet technologicznie zaawansowana organizacja musi więc zmierzyć się z pytaniami o odpowiedzialność jednostek, kontrole i ład korporacyjny.

Reeve i Veridian: narzędzia Fundacji

Wizja Gregaarda wpisuje się w szerszą strategię Fundacji Cardano, promującą blockchain jako infrastrukturę użyteczną znacznie wykraczającą poza świat kryptowalut.

Konkretnym przykładem jest Reeve — rozwiązanie do księgowości i sprawozdawczości finansowej przedstawione przez Fundację. Reeve rejestruje zdarzenia księgowe i informacje finansowe na blockchainie, tworząc przejrzystą i niezmienną księgę, która ułatwia identyfikowalność operacji i weryfikację danych. Platforma ma na celu uczynienie informacji bardziej dostępnymi dla interesariuszy, przy jednoczesnej integracji z systemami ERP (planowania zasobów przedsiębiorstwa), z których korzystają spółki.

Obok Reeve Fundacja Cardano rozwija również rozwiązania tożsamości cyfrowej, w tym Veridian i powiązany z nim ekosystem weryfikowalnej tożsamości. Celem jest infrastruktura, w której dane, tożsamości i transakcje mogą ze sobą współdziałać bez zależności od jednego centralnego pośrednika.

Ten aspekt jest szczególnie ważny dla przyszłości finansów cyfrowych: blockchain bez wiarygodnych systemów identyfikacji może mieć ograniczoną użyteczność w zastosowaniach korporacyjnych i instytucjonalnych. Jak daleko Reeve i Veridian przejdą od prezentacji do codziennego przyjęcia przez spółki, audytorów i regulatorów — to praktyczny test tego podejścia stawiającego weryfikację na pierwszym miejscu.

Od zaufania do weryfikacji

Przesłanie Gregaarda było jasne: przyszłość przejrzystości finansowej nie będzie zależała wyłącznie od upowszechnienia kryptowalut, lecz od zdolności technologii blockchain do rozwiązywania konkretnych problemów tradycyjnych systemów gospodarczych. Połączenie rozproszonych rejestrów, weryfikowalnej tożsamości cyfrowej i sztucznej inteligencji mogłoby przekształcić sposób, w jaki spółki, inwestorzy i audytorzy wchodzą w interakcje z informacjami finansowymi.

Pozostaje jednak fundamentalne wyzwanie. Technologii muszą towarzyszyć wspólne standardy, niezależne kontrole, jasna odpowiedzialność i skuteczne systemy ładu korporacyjnego. Blockchain nie potrafi powstrzymać człowieka przed kłamstwem, ale może utrudnić ukrycie śladów transakcji — i ułatwić ustalenie, kto odpowiada za jej wykonanie.